Wereldomroep en gemeente Den Haag openen debat milieumigranten

When home gets too hot: human displacement and climate change in International law Wereldomroep en Den Haag openen The Hague debates in Vredespaleis

door Laurens Nijzink

Woestijnvorming, het risico op droogte en overstromingen en de steeds verder stijgende zeespiegel kunnen miljoenen mensen dwingen om huis en haard te verlaten. Tal van organisaties waarschuwen dat er een ware migratiegolf op gang kan komen.

Het aantal 'milieumigranten' kan volgens ingewijden oplopen tot ergens tussen de 200 miljoen en een miljard in de periode tot 2050. Het begint ook een punt van discussie te worden in de politiek. De Wereldomroep organiseerde donderdag 22 mei samen met de gemeente Den Haag een debat over dit onderwerp in het Vredespaleis in Den Haag. Het was het eerste The Hague Debate, een reeks van vijf debatten in Den Haag op het vlak van mensenrechten en internationaal recht.

Het debat werd geopend door de burgemeester van Den Haag, Jozias van Aartsen, die zelf de nodige internationale ervaring heeft als minister van Buitenlandse Zaken in het tweede kabinet Kok. Hij benadrukte het belang van het samenbrengen van academische kennis en van praktische toepassingen in dit debat en natuurlijk dat Den Haag met haar Internationaal Gerechtshof en vele andere internationale beleidsinstellingen de geëigende plaats was om deze reeks van debatten te beginnen.

Openingsspeech De Nederlander Yvo de Boer, hoofd van het VN-klimaatbureau (UNFCCC) in Bonn, hield een inleidende speech over de relatie tussen migratie en klimaatverandering. De Boer schetste het brede kader van oorzaken, gevolgen en de benodigde beleidsmaatregelen. Hij benadrukte dat vooral ontwikkelingslanden het slachtoffer zullen worden van droogte, een afname van voedselzekerheid en een stijgende zeespiegel. Deze landen zijn bovendien kwetsbaarder voor de gevolgen van klimaatverandering doordat ze economisch zwakker staan en politiek minder stabieler zijn. Klimaatverandering kan zelfs economische groei teniet doen waardoor ze in de armoedeval blijven.

Door de opwarming van de aarde zullen grote gebieden moeilijk of onbewoonbaar worden voor een grote groep mensen. Geschat wordt dat tegen 2010 rond de 50 miljoen mensen gedwongen zullen zijn om elders hun bestaan op te bouwen. Meer dan tweederde van deze migratie zal in Afrika zijn. Deze migranten worden internationaal aangeduid als 'environmentally displaced persons' (EDP).

Vluchteling of migrant? Een belangrijke vraag is welke status deze migranten moeten krijgen. Als ze als vluchtelingen worden erkend dan heeft dat consequenties binnen het internationaal recht. Vluchtelingen genieten namelijk een beschermde status.

De toenemende schaarste aan natuurlijke hulpbronnen zal in sommige gebieden tot conflicten leiden. Verder zou het groeiende aantal milieumigranten de bestaande problemen en conflicten in het gebied van vestiging kunnen verergeren. Vooral de grote groep jonge mannen onder hen - ongeschoold en zonder kans op werk - vormt een gevaar voor de stabiliteit. Ze zijn makkelijk mobiliseerbaar door politici met minder goede bedoelingen. Maatschappelijke problemen die hun wortels hebben in klimaatverandering kunnen de vonk in het kruitvat doen slaan.

Yvo de Boer pleit voor een goede monitoring van de migratie. Met betere informatie over mogelijke migratiestromen kunnen ontvangende gebieden voorzorgsmaatregelen nemen om de kans op conflicten te verminderen. Overigens is beter om de oorzaken van migratie in de herkomstgebieden aan te pakken, dan je te richten op de problemen in het land van aankomst. Daarnaast moeten ontwikkelingslanden geholpen worden hun economische groei duurzaam te maken.

Het VN-Klimaatbureau van De Boer zet naast het reduceren van de CO2-uitstoot sterk in op grootschalige aanpassingen aan het nieuwe klimaat. Deze lijken noodzakelijk om de negatieve consequenties van klimaatverandering, waaronder conflicten en grootschalige migratie in de hand te houden.

Water Na de speech van De Boer was het de beurt aan het vierkoppige panel. De vier panelleden kregen eerst een fragment te horen uit een telefonisch interview met een herder uit Somalie. Hij vertelde dat hij door afnemende regenval niet meer in staat is zijn vee te voeren. De herder zag zich genoodzaakt te emigreren naar Kenia of Ethiopië op zoek naar betere weidegronden.

Niet alleen droogte en gebrek aan drinkwater nopen mensen hun heil elders te zoeken. M.J. Mace, directeur van het klimaatveranderingprogramma van het International Institute for Environment and Development (IIED) in Engeland, gaf aan dat door zeespiegelstijging hele eilandstaten in de Pacific dreigen te verdwijnen. Wat betekent het, niet alleen economisch, maar ook sociaal en cultureel, als complete naties van hun grondgebied worden verdreven door het wassende water?

Pompen of verzuipen Aanpassing wordt steeds prominenter binnen het internationale klimaatbeleid. Alleen mikken op het voorkomen van klimaatverandering is een gepasseerd station: negatieve gevolgen van klimaatverandering zijn al zicht- en voelbaar. De variëteit aan aanpassingen is groot: van simpele, lokale technieken zoals verbeterde regenopvang tot dijkverzwaring op nationale schaal.

Op de vraag of we onderscheid moeten maken tussen klimaatmigranten en klimaatvluchtelingen reageerde panellid Roger Zetter van het Refugee Studies Centre in Oxford, onomwonden bevestigend. Een vluchteling is duidelijk gedefinieerd in het internationale recht. Vluchtelingen worden vervolgd en moeten daarom worden beschermd. Als een milieumigrant ook als vluchteling aangemerkt wordt ontstaat er een soort inflatie van de status van vluchteling.

Het vierde panellid Etienne Piquet, hoogleraar geografie te Neufchâtel, Zwitserland, vulde aan dat het ook zeer moeilijk is om migranten eenduidig te bestempelen. De oorzaak van migratie zijn vaak meervoudig. Een milieumigrant kan ook economische of politieke redenen hebben om te migreren.

Verantwoordelijkheid Het thema van verantwoordelijkheid kwam prominent aan de orde. Mondiaal gezien levert het principe van 'de vervuiler betaalt' een eindeloos hoeveelheid gereken op: Wie betaalt hoeveel aan wie? Politiek bestaat er wel een brede consensus over wie er verantwoordelijk is voor de opwarming van de aarde. Maar tot maatregelen komt het niet of moeizaam. Toch zijn er wel ontwikkelingen op dit vlak.

Zo kent het Kyoto-protocol een soort heffing op CO2-transacties die ten goede komt aan aanpassingen in ontwikkelingslanden die noodzakelijk zijn geworden door klimaatverandering. Veroorzakers van klimaatverandering verantwoordelijk stellen staat nog in de kinderenschoenen maar dringt wel langzaam door, ook in het bedrijfsleven. De Boer haalde een anekdote aan: tijdens een zakenbijeenkomst had men het over klimaatrisico. Na verloop van tijd begreep hij dat het niet ging over het risico van klimaatverandering maar over het risico op strengere klimaatwetgeving!

Conclusie Het debat mondde niet uit in een echte conclusie, maar bracht eerder aan het licht dat er geen eenduidige oplossingen zijn voor het vraagstuk van de klimaatvluchteling. Naast het terugdringen van CO2-emissies en aanpassingen aan het nieuwe klimaat - zodat migratie soms niet nodig is - moet er ook gekeken worden naar mogelijkheden om vluchtelingen op te vangen. Een voorzichtige conclusie van het debat zou kunnen luiden: Focus niet in eerste instantie op het opschrijven van een nieuwe internationale definitie van een nieuwe groep vluchtelingen, maar richt je meer op praktische lokale oplossingen.