Strek je rot!

Een groep tieners komt achter elkaar de lichte ruimte binnengewandeld, gekleed in loszittende grijze broeken, blauwe T-shirts en donkerblauwe sweatshirts. Ze trekken hun schoenen uit en gaan zitten op de groene matten die in twee rijen op de vloer liggen. Zodra ze zitten, vraagt Annika Hanson, hun docent, om stilte. Een paar jongeren negeren haar en blijven praten en lachen. Ten slotte verheft één jongen zijn stem: ‘Kom op, even stil nu!’ Dan, als het bijna muisstil is, gaat Hanson ze voor in het chanten van ‘ohm’ - de yogales is begonnen.

Het is maandagochtend en we zijn in Blok 3 van de jeugdgevangenis in San Leandro, Californië. Vijf dagen per week wordt hier yogales gegeven. Yoga moet de jongeren helpen om in deze stressvolle omgeving te ontspannen. Het is ook bedoeld als hulpmiddel om hun leven weer op de rails te krijgen wanneer ze vrijkomen. Soms doen ook personeelsleden mee.

Overal ter wereld wordt yoga beoefend. In het Westen is het razend populair vanwege de positieve effecten op de lichamelijke en geestelijke gezondheid. Maar toch zijn er veel bevolkingsgroepen die geen toegang hebben tot yogalessen, of die niet eens van het bestaan ervan weten. Een yogastudio vind je immers eerder in een overwegend blank, welvarend deel van de stad dan in een wijk met vooral minderheden. Dat wil het Niroga Instituut – waarvan Hanson programmacoördinator is – veranderen.

Naast de lessen in de jeugdgevangenis biedt Niroga ook yoga aan voor probleemjongeren en mensen in afkick- en revalidatiecentra. Het instituut – dat werkt vanuit Oakland, CaliforniÎ, door de FBI gezien als een van de vijf meest ‘criminele’ steden van de VS – werkt momenteel ook aan meer lesmogelijkheden in achterstandswijken, vooral bedoeld om jeugdige gedetineerden en ex-verslaafden door te laten gaan met de lessen zodra ze weer terug in de maatschappij komen.

Niet alleen groepen aan de zelfkant van de samenleving worden bediend - er zijn ook lessen voor bejaarden en (ex-)kankerpatiënten. Niroga beschrijft de doelgroep als ‘mensen die yoga misschien wel het hardst nodig hebben, maar er vaak het minst toegang toe hebben’.

In de zomer van 2007 begon Niroga met een programma dat is opgezet om zwarte jongeren op te leiden tot yoga-instructeur. Studenten krijgen twee jaar lang les in persoonlijke en didactische vaardigheden en in de filosofie achter yoga. Daarna worden ze geacht deze kennis door te geven door les gaan te geven in wijken waar nog weinig belangstelling is voor yoga.

‘Zwarte mensen hebben yoga nodig’, meent Ian Jerome Mair, zelf instructeur bij Niroga. Hij komt oorspronkelijk uit Jamaica en doet al meer dan dertig jaar aan yoga – in overwegend blanke groepen, overigens. ‘Uit statistieken blijkt dat de gezondheid van Afrikaans-Amerikanen veel te wensen overlaat’ Hij ziet in zwarte mensen - dus zwarte rolmodellen - juist goede docenten voor zwarte leerlingen.

Op de groene matjes in Blok 3 herinnert Hanson haar leerlingen eraan dat ze moeten ademen. Ze vraag een jongen in de hoek van het vertrek of hij de groep wil voorgaan in de zonnegroet. Zonder aarzelen declameert hij rustig de namen van de houdingen. Ze strekken hun armen naar het plafond, en dan weer naar beneden in de richting van de mat. De eerste keer wordt er gelachen. ‘We gaan net zo lang door, tot het niet meer grappig is’, kondigt Hanson aan wanneer ze aan de tweede ronde beginnen.

‘Wanneer een jonge volwassene in de jeugdgevangenis terechtkomt, wordt hij gedwongen om de gevolgen van zijn of haar daden onder ogen te zien. Wat de toekomst deze mensen ook zal brengen, het is noodzakelijk om ze meerdere methodes bij te brengen waarmee ze hun veerkracht kunnen vergroten.’

Het personeel van de jeugdgevangenis lijkt het hiermee eens te zijn. Penny Russell, klinisch psycholoog bij het gezondheidscentrum van de jeugdgevangenis, herinnert zich een verhaal over een op het nippertje voorkomen confrontatie op het basketbalveld. ‘Een van de jongens was boos geworden en wilde gaan vechten. Toen een andere jongen hem herinnerde aan zijn yoga, kreeg hij zichzelf weer onder controle. Yoga leert de kinderen manieren om positief naar zichzelf en anderen te kijken – en dat is heel anders dan wat ze thuis en in hun omgeving voorgespiegeld krijgen.’

Yoga heeft ook fysieke voordelen. De drie gedetineerde jongeren die voor dit artikel zijn geïnterviewd - maar liever niet met hun naam worden genoemd - zijn enthousiast over de positieve uitwerking van yoga op hun lichaam. ‘Veel mensen hier hebben rugklachten’, legt de een uit, en noemt als oorzaak de flinterdunne matrassen. ‘Maar door de yoga kan ik mijn rug weer echt goed strekken’, stelt een ander.

Jongeren zitten om uiteenlopende redenen in de jeugdgevangenis: van moord en geweldpleging tot drugs, diefstal en prostitutie. Sommigen hebben overtredingen begaan in hun proeftijd door bijvoorbeeld weg te lopen of hun elektronische enkelbanden los te snijden. Hanson vertelt dat ze bij de yogalessen in de jeugdgevangenis in eerste instantie altijd stuit op scepsis en weerstand. ‘Jongens denken doorgaans dat yoga iets voor meisjes is, totdat ze zien wat een fysieke uitdaging het kan zijn.’ En na verloop van tijd worden de meesten enthousiast.

De jongeren die worden opgeleid tot yoga-instructeur hebben een zeer gevarieerde achtergrond. Het zijn artsen, dansleraren, verpleegkundigen, maatschappelijk werkers en holistische genezers. Hun doelstellingen lopen uiteen, maar ze zijn het er allemaal over eens dat er een enorme behoefte is aan yoga in achterstandswijken. ‘Vooral in dit land zijn gekleurde mensen niet echt met hun gezondheid bezig’, zegt Demetrie Broxton, die in het Museum van de Afrikaanse Diaspora in San Francisco werkt. Momenteel leert hij zijn familie yoga, en hij hoopt via het museum een yogaclub te beginnen. Indira Allegra, een andere yoga-instructeur, heeft zich toegelegd op hulp aan gehandicapten en slachtoffers van seksueel geweld en misbruik. Het is haar doel, zegt ze, om ‘yoga te gebruiken als middel waardoor slachtoffers weer zelf controle over hun lichaam krijgen’.

Melissa Brown, directeur van een gezondheidsprogramma voor scholen in Oakland, maakt zich zorgen over de ongelijkheid in de Amerikaanse gezondheidszorg. Ze zou willen dat de leerlingen op de middelbare school met wie ze werkt ook yogalessen kunnen volgen. ‘Veel naschoolse activiteiten zijn gebaseerd op competitie en kracht’, zegt ze. ‘Er gebeurt veel in teamverband, en daar kiezen de gekleurde studenten voor. Maar ik wil iets anders naar de scholen brengen - iets wat gericht is op introspectie.’

Jarralynne Agee, docent aan de universiteit van CaliforniÎ in Berkeley voor de vakgroepen Afrikaans-Amerikaanse Studies en Psychologie, beaamt dat yoga goed kan zijn voor gedetineerden. ‘De manier van ademhalen en de lichamelijke houdingen zorgen ervoor dat mensen op een andere manier met agressie en stress omgaan’, legt ze uit. ‘Bovendien heb je alleen jezelf en een ruimte ervoor nodig. En dat is nou precies wat gevangenen hebben: zichzelf en een ruimte.’

Agee pleit er ook voor om yoga niet alleen naar gemeenschappen te brengen, maar het vooral door ‘mensen uit die gemeenschap’ te laten onderwijzen. ‘Willen mensen minder geweld, een betere gezondheidszorg en kinderen die beter opletten op school, laat ze dan kiezen voor meer yoga.’

Terug in de jeugdgevangenis moet Hanson opeens twee bekvechtende leerlingen uit elkaar halen. Om de klas weer in het gareel te krijgen, vraagt Hanson aan de groep: ‘Wat is het doel van yoga? Van alle kanten klinkt: ‘Je goed voelen. Je ontspannen. Je zenuwen tot rust brengen.’

En dan is het inderdaad stil.