Volgende week meer

Ze is jong en straatarm. Fikirte is het doorsneemeisje van Ethiopië. Haar levensloop neemt een fatale wending wanneer ze Damtew leert kennen, die zoveel wrok koestert jegens Fikirtes volkomen onschuldige grootvader dat hij hem doodsteekt en dan haar begint te stalken. Damtew verduistert geld van Fikirte en verleidt haar halfzusje, die hij een hiv-infectie bezorgt. Hij verspreidt smerige roddels die Fikirtes familie tegen haar opzetten en haar droom om haar school af te maken ruw verstoren. Nog is hij niet tevreden, dus probeert hij Fikirte te vermoorden – twee keer zelfs. Klinkt het leven van Fikirte u als een soap in de oren? Klopt! Het epos van Fikirte, Damtew en de andere fascinerende personages in Yeken Kignit (‘Blik op je dagelijkse leven’) hield tweeënhalf jaar lang miljoenen Ethiopiërs aan hun radio gekluisterd. Sommigen van hen raakten er zelfs van overtuigd dat ze anders moesten gaan leven. Yeken Kignit is geen alledaags melodrama. Het is een soapserie die op een amusante manier informatie aanbiedt die levens kan redden. Met dergelijke programma’s worden in Afrika, Azië en Latijns-Amerika miljoenen mensen bereikt, ondersteund door het Population Media Center (PMC) dat via soaps met een sterke maatschappelijke boodschap adviezen geeft over zaken als geboortebeperking, preventie van geslachtsziekten en herwaardering van de maatschappelijke positie van vrouwen. De wereld veranderen via soaps? Het klinkt wat buitenissig, maar het blijkt te werken op plekken waar de gebruikelijke tactiek (met name overheidsvoorlichting) telkens weer mislukte. In de dertig maanden dat Yeken Kignit en Dhimbibba (‘Leef met volle teugen’) in Ethiopië werden uitgezonden, steeg de vraag naar anticonceptie explosief, volgens een recent onderzoek door PMC met wel 157 procent. Mannelijke luisteraars vroegen vier keer zo vaak een hiv-test aan dan niet-luisteraars, en onder de vrouwen die de programma’s volgden werd door 52 procent vaker aan geboortebeperking gedaan. Tegelijk zakte het gemiddelde geboortecijfer van 5,4 naar 4,3 kinderen – een veelzeggende omslag in het op één na dichtstbevolkte land in Afrika onder de Sahara. Negussie Teffara, voormalig directeur van het bevolkingsinstituut in Ethiopië, vindt het niet overdreven om te stellen dat soaps als Yeken Kignit levens kunnen redden. ‘In ons land is gezinsplanning niet alleen bedoeld om het geboortecijfer te beheersen’, zegt Teffara, nu functionaris van PMC in Ethiopië. ‘Je kunt er werkelijk een leven mee redden: het leven van een vrouw.’ De ruim 15 duizend brieven waarmee zijn kantoor in Addis Abeba werd overspoeld, spreken voor zich. Eén vrouw schreef hoe ze door haar man onder druk werd gezet om nog meer kinderen te baren, hoewel de dokter waarschuwde dat het haar dood kon betekenen. Bovendien moesten ze al zwoegen om de vijf kinderen die ze hadden, te kunnen onderhouden. Doordat ze Yeken Kignit volgde, raakte ze op de hoogte van anticonceptie en het belang van gezinsplanning. De vrouw heeft deze kwesties net zolang met haar man besproken tot hij uiteindelijk toegaf. Nu krijgt ze voorbehoedsmiddelen van een kliniek in de buurt, die haar ook andere adviezen geeft. ‘Ik heb mijn gezondheid weer terug’, schreef ze. ‘Door uw programma zijn mijn man, ikzelf en mijn gezin beter af.’ Sociale soapseries maken gebruik van scenario’s die bol staan van seks, liefdesperikelen, verraad, spanning en de andere gebruikelijke ingrediënten, om te zorgen dat het publiek er geen genoeg van krijgt. Maar achter deze meeslepende verhalen gaat een doelgerichte methodiek schuil die in de jaren zeventig werd ontwikkeld door Miguel Sabido, destijds adjunct-directeur van Televisa, een zender in Mexico. Sabido experimenteerde met nieuwe technieken om telenovelas (de Spaanse term voor soaps) te schrijven en te produceren die kijkers weten te boeien en tegelijk morele waarden uitdragen als leren lezen en schrijven en geboortebeperking. Sabido wil programma’s maken voor de commerciële televisie die ‘een bonafide sociaal nut hebben zonder de waarderingcijfers te benadelen. Als die laag zijn, kijken er ook maar weinig mensen.’ De kern van Sabido’s tactiek is het neerzetten van personages die niet goed zijn, niet slecht, maar – zoals vrijwel iedereen – iets daar tussenin. Juist deze dubbelhartige figuren spreken het publiek sterk aan, omdat we ons met hen identificeren. Terwijl het plot zich ontvouwt, veranderen en groeien deze karakters. Eerst verzetten ze zich nog tegen de dieperliggende boodschap van de serie, maar uiteindelijk gaan ze de grote waarde ervan beseffen. In de loop van vele afleveringen bouwt het publiek een emotionele band op met de personages. Deze betrokkenheid is, volgens Bill Ryerson, directeur van PMC, de sleutel tot het succes van dergelijke programma’s. ‘Emotie versterkt het geheugen’, zegt hij. ‘Als mensen informatie aangeboden krijgen in een volslagen rationele, gortdroge vorm, zijn ze die snel weer vergeten. Dus als ministeries van Volksgezondheid zeggen: “Wees verantwoordelijk, gebruik een condoom”, dan heeft dat geen invloed op het algemeen gedrag, omdat de mensen zich zulke oproepen niet eigen maken. De lange looptijd van een soapserie zorgt ervoor dat de kijkers de personages op een emotioneel vlak leren kennen en van sommigen gaan houden. Vaak stemmen ze dan hun eigen gedrag af op dergelijke karakters.’ De meeste uitzendingen worden gevolgd door een epiloog waarin het publiek wordt uitgelegd waar en hoe het aan bepaalde zaken kan komen. Deze combinatie van emotie en informatie kan tot verrassende resultaten leiden. Eind jaren zeventig gaven meer dan 800 duizend Mexicanen zich op voor volwassenenonderwijs na het zien van een door Sabido geschreven soapserie die lezen en schrijven stimuleerde. In de tien jaar dat hij vijf series uitzond die zich bezighielden met gezinsplanning, nam de bevolkingsgroei af met 34 procent. In 1986 kenden de Verenigde Naties de prijs voor geboortebeperkingsbeleid dan ook toe aan Mexico. Ryerson werkte in de periode van Sabido’s eerste successen op het bevolkingsinstituut in Washington. David Poindexter, één van Ryersons collega’s, maakte kennis met de programma’s van Sabido en hielp al snel mee met de promotie in andere landen, zoals India, Kenia en Tanzania. Uiteindelijk riep Poindexter zelf een stichting in het leven en huurde hij Ryerson in om te komen helpen met fondswerving en beoordeling van het effect van nieuwe sociaalgerichte soapseries. Ryerson raakte overtuigd van de uitwerking die radio kon hebben toen hij de resultaten evalueerde van een Tanzaniaanse radiosoap in de jaren negentig, die ging over een losbol van een vrachtwagenchauffeur die aids krijgt, en zijn vrouw die gaandeweg tot inzicht komt en steeds meer te zeggen krijgt. Uit het onderzoek bleek dat 82 procent van de luisteraars aangaf anders te zijn gaan leven om besmetting met hiv te voorkomen. De kosten om die luisteraars te bereiken: pakweg tachtig dollarcent per persoon. ‘Door die cijfers begreep ik pas goed hoe waardevol het is om een organisatie te hebben die zo’n programma wereldwijd kan aanbieden’, zegt Ryerson, die in 1998 PMC opzette met Poindexter, inmiddels met pensioen, in de rol van adviseur en erevoorzitter. Zijn de positieve effecten van de sociale soaps van blijvende aard? In Mexico verdiept Miguel Sabido zich – dertig jaar na de uitzending van zijn eerste soapserie over analfabetisme – precies in deze vraag. ‘De veranderingen bleken van korte duur, dus is het van belang dat we nieuwe programma’s schrijven en op de zender brengen’, zegt hij. ‘Op dit moment is het grootste probleem hoe je de televisiedirecteuren zover krijgt dat ze die willen uitzenden.’ Intussen raakt zijn methodiek over de hele wereld bekend. Opleidingen in educatief amusement maken er gebruik van in de Verenigde Staten, Nederland en Zuid-Afrika, wat resulteert in programma’s die het leven van miljoenen mensen beïnvloeden. En PMC traint tegenwoordig jonge toneelauteurs en scenarioschrijvers overal ter wereld in de methodiek van Sabido, zodat ze in eigen land radio- en televisieseries kunnen maken die zowel boeiend zijn als informatie bieden. Ook al is Yeken Kignit inmiddels afgelopen, toch voelen mensen in Ethiopië zich nog geïnspireerd door de triomf van Fikirte en de smadelijke ondergang van Damtew. Honderden vrouwen hebben hun dochter Fikirte genoemd. Andere personages in de serie hebben ertoe geleid dat Ethiopiërs de zeer gangbare praktijk van een gedwongen huwelijk, door middel van verkrachting en ontvoering, in het openbaar zijn gaan veroordelen. Deels als gevolg van grote publieke verontwaardiging staat nu op dit misdrijf, dat vroeger grotendeels ongestraft bleef, een gevangenisstraf van tenminste vijftien jaar. Onderzoeksresultaten in Ethiopië en elders maken aannemelijk dat soapseries een stuwende kracht achter sociale omwentelingen kunnen zijn. ‘We proberen de bevolkingsdruk in balans te brengen met de aanwezige hulpbronnen’, zegt Bill Ryerson. ‘De volksgezondheid en het economische welzijn gaan erop vooruit zodra het geboortecijfer daalt. ‘Amusement via de media is een ongebruikelijk mechanisme om een ernstig probleem aan te pakken, maar het is de meest effectieve methode die we kunnen verzinnen om wereldwijd veranderingen te bewerkstelligen.’ Meer informatie op: www.populationmedia.org.