Wat veiligheid echt betekent

Ik maak me zorgen om het grote belang dat wij hechten aan veiligheid. Overal hoor en lees ik dit woord, overal is het voelbaar. Veiligheid. Veiligheidscontrole. Beveiliging. Waarom geeft al die aandacht voor veiligheid mij zo’n onveilig gevoel? Waarom stellen we opeens veiligheid boven alles? Wat bedoelen mensen eigenlijk als ze het hebben over veiligheid? Veiligheid is in wezen ongrijpbaar en onmogelijk. We gaan allemaal een keer dood, we worden allemaal wel eens ziek en we blijven geen van allen jong. Mensen verlaten, verrassen en veranderen ons. Niets is veilig, niets is zeker. En dat is een goede zaak – tenzij je veiligheid als het belangrijkste in je leven beschouwt... Als veiligheid in je leven op de eerste plaats komt, kun je niet ver reizen. Je kunt niet teveel tegenstrijdige ideeën tegelijkertijd in je hoofd toelaten, omdat je daardoor in de war kunt raken of kunt gaan twijfelen. Er is geen ruimte voor nieuwe ervaringen, nieuwe mensen, en nieuwe manieren om dingen te doen, want die zouden je wel eens uit balans kunnen brengen. Je houdt je angstvallig vast aan je eigen identiteit – je wordt een goede christen, moslim of jood. Je bent Indiër, Egyptenaar, Italiaan of Amerikaan. Je bent óf heteroseksueel óf homoseksueel óf je doet niet aan seks. Dit zijn de dingen die je zo ongeveer zegt als je moet beschrijven wat voor mens je bent. Je wordt deel van een groep, en om veilig te zijn, moet je je verdedigen tegen andere groepen. Het is wij tegen zij. Je wordt een product van je land, je godsdienst, of iets anders dat je verlamt, verstart, en beschermt tegen verandering of twijfel. Maar hierdoor sluit je je af voor andere ideeën. In feite ben je geen cent veiliger. Er kan nog steeds een meteoor uit de hemel vallen, je kunt nog steeds worden meegesleurd door een tsunami, er kan zich nog steeds een vliegtuig boren in het gebouw waarin jij zit. In werkelijkheid voel je je, door al die moeite die je moet doen om ervoor te zorgen dat je veilig bent, steeds onveiliger. Je moet immers voortdurend alert zijn. Er zijn mensen die anders zijn dan jij, mensen die je als je vijanden beschouwt. Er zijn plaatsen waar je niet naartoe kunt, gedachten die je je niet kunt veroorloven, en werelden waarin je niet langer kun leven. Dit betekent dat je de hele dag bezig bent dingen van je af te houden en je territorium te verdedigen. Je wordt steeds meer bevestigd in je principiële denkwijze. Je bent de hele dag jezelf te beschermen. Het wordt je missie. Je doet niets anders meer. Je vindt manieren om zoveel mogelijk geld te verdienen, voor eten en brandstof te zorgen, en alles wat je nodig hebt om veilig te zijn. Als het niet anders kan, betrek je deze dingen van andere mensen en je bedenkt nieuwe manieren om dit te doen. Je bedenkt manieren om de zakken, tassen en identiteit van mensen te controleren. Ieder voorwerp verandert in een potentieel wapen. Ik reis veel en telkens zie ik nieuwe veiligheidsmaatregelen op de luchthaven – de ene keer zijn pincetten verboden, de andere keer elastiekjes. Je kunt je ook niet meer inleven in andermans gevoelens, want dit kan je emotioneel raken, je principiële denkwijze verstoren en alles op losse schroeven zetten. Meningen worden zwart-wit en veranderen in citaten. Er zijn boosdoeners en redders, misdadigers en slachtoffers. Wie niet vóór ons is, is tegen ons. Het wordt gemakkelijker om mensen te kwetsen, want je weet toch niet wat er in hen omgaat. Het wordt gemakkelijker om mensen op te sluiten, te vernederen, hun land binnen te vallen en te bezetten – het zijn immers niet meer dan sta-in-de-wegs van jouw veiligheid. Maar dit alles geeft slechts een vals gevoel van veiligheid. Echte veiligheid betekent dat je over de dood nadenkt en niet dat je doet alsof hij niet bestaat. Het betekent dat je niet op de vlucht slaan voor je verlies, maar dat je het ondergaat, dat je verdriet toelaat en je eraan overgeeft. Echte veiligheid betekent toegeven dat je iets niet weet als dit zo is. Echte veiligheid kan niet worden verkregen of tot stand worden gebracht door met bommen te gooien. Het gaat veel dieper. Het is een proces. Het is het scherpe vermogen te beseffen dat we allemaal afhankelijk van elkaar zijn en dat een daad van één persoon in een bepaalde stad gevolgen kan hebben voor iedereen, overal ter wereld. Echte veiligheid is het vermogen mysteries, problemen en tegengestelde opvattingen te accepteren – sterker nog, hiernaar uit te zien. Tijdens mijn leven heb ik mijzelf afwisselend bestempeld als feministe, boeddhiste, joodse, vegetariër, anti-kernenergieactiviste, biseksueel, en toneelschrijfster. Ik wilde ergens bijhoren, deel van uitmaken, horen dat ik het goed deed. Ik wilde een doel hebben, geen zoekende in de woestijn zijn, en dood en ellende voorkomen. Al deze identiteiten hebben mij beschermd tegen de duistere kant van mijn persoonlijkheid, mijn eigen seksuele driften, racistische neigingen, frustraties en gewelddadige impulsen. Tijdens de campagne van V-Day, een wereldwijde beweging om het geweld tegen vrouwen en meisjes te stoppen, heb ik meer dan veertig landen bezocht en vrouwen en mannen ontmoet die om verschillende redenen – oorlog, armoede, racisme, geweld – nooit veiligheid hebben gekend of wiens droom van veiligheid voorgoed was vernietigd. Ik heb vrouwen ontmoet die tijdens het Taliban-regime in Afghanistan het recht was ontnomen te werken, een opleiding te volgen of zelfs naar buiten te gaan. Sommigen waren voor hun leven getekend, omdat de Taliban bijtend zuur in hun gezicht hadden gegooid dat het vlees van hun botten vrat. Ik heb gesproken met jonge studentes aan chique Amerikaanse universiteiten die gedrogeerd en verkracht zijn. Al deze mensen hebben hun pijn en verlies diep van binnen gedragen en verwerkt. Ze hebben geleden en zijn door een hel gegaan. Deze mensen hebben geweld niet met geweld beantwoord, ze hebben het kwaad dat hen is aangedaan gebruikt als medicijn en zijn er sterker uitgekomen. Ze bestrijden het kwaad met hart en ziel om ervoor te zorgen dat anderen niet overkomt wat hen is overkomen. Omdat persoonlijke veiligheid niet hun ultieme doel is, maar eerder het stoppen van andermans lijden, creëren ze in feite echte veiligheid voor anderen. Toen ik begon te reizen, gebeurde er iets met mij. Ik werd een zoekende in de woestijn. Ik werd uit mijn vertrouwde omgeving gerukt en tijd en plaats hadden geen betekenis meer. Ik was als het ware ontheemd geworden. In het begin was het beangstigend niet te weten wie of waar ik was. Toen realiseerde ik mij dat wij in feite allemaal ontheemd zijn; we zijn allemaal vluchtelingen, we zijn allemaal ergens vandaan gekomen en we zijn allemaal – tenminste, dat hoop ik – voortdurend op reis, zelfs als we ons huis niet verlaten, op weg naar een nieuwe bestemming. Voor mij betekent vrijheid niet dat ik bij een bepaalde groep hoor, maar dat ik kan omgaan en mij kan associëren met elke groep die ik wil. Het betekent niet dat ik geen waarden of overtuigingen meer heb, maar dat ik ze niet meer als wapens gebruik. Ik sta open voor de waarden en opvattingen van anderen. Vrijheid betekent niet iemands bezit zijn, bezet of gekocht worden. Vrijheid betekent iets in mij vinden dat mij verbindt met iedereen die ik ontmoet en niet denken dat ik beter ben dan zij, of boven hen sta. Het betekent mijn hart openen voor de kleine, perfecte vingertjes van mijn kleindochter, haar kwetsbaarheid, de liefde die ik voor haar voel en het mogelijke verlies in mij opnemen. Het betekent voelen wat de zelfmoordterroristen gevoeld moeten hebben op het moment dat ik rouw om hun slachtoffers. Geloven in een hogere macht die alles bepaalt, terwijl ik er tegelijkertijd van overtuigd ben dat niemand bepaalt wat ik doe. Boos zijn op mijn zoon omdat hij het tegenovergestelde doet van wat ik heb gezegd, terwijl ik aan de andere kant trots ben op zijn zelfstandigheid. Vrijheid is niet weten waar je bent, maar er zijn en ernaar leven. Het betekent niet wachten tot iemand je redt of je helpt over je verschrikkelijke ervaringen heen te komen, maar jezelf redden en genezen. Niet je territorium afbakenen, maar willen zoeken; een leven leiden zonder grenzen en paspoorten; je ontwikkelen en iemand worden. Vrijheid betekent je kwetsbaarder opstellen tegenover anderen, beseffen dat je vermogen een connectie te leggen met anderen belangrijker is dan je veilig voelen, het idee hebben dat je alles onder controle hebt en je alleen voelen. Eve Ensler is een Amerikaanse schrijfster die voornamelijk bekend is door haar toneelstuk De vaginamonologen. Deze tekst heeft zij speciaal voor Ode bewerkt, op basis van een lezing die zij afgelopen juli gaf op de TED: Technology, Entertainment, Design-conference in Oxford in Engeland. Haar nieuwste boek, Het goede lichaam, is zojuist verschenen bij uitgeverij Contact.