Je bent wat je eet

Landbouw is niet alleen de oudste productiemethode van de mens, maar ook de belangrijkste. Zij is de bron van werkgelegenheid op het platteland en de hoeksteen van onze cultuur, zelfs van onze beschaving. Dit is niet zomaar een romantisch beeld uit het verleden: van de 4 miljard mensen die in ontwikkelingsgebieden leven, werkt ongeveer zestig procent op het land. Dus als ik lees over de ‘toekomstperspectieven’ die thans worden besproken in Andhra Pradesh, een deelstaat in India, en die erop zijn gericht om de lokale, traditionele landbouweconomie om te vormen tot een ‘krachtcentrale’ van hoogtechnologische agrarische industrie – wat neerkomt op monoculturen, kunstmest, chemische bestrijdingsmiddelen en genetische modificatie – dan zinkt mij het hart in de schoenen. Het element dat altijd ontbreekt bij dergelijke grootse plannen is een bestendig inkomen voor de mensen. De landen in ontwikkeling hebben hoe dan ook één hulpbron in overvloed: mensen. Waarom zouden we dan landbouwtechnieken steunen die dit pluspunt negeren en bijdragen aan meer ellende en vernedering? Het stemt tot nadenken dat van het volgende miljard mensen waarmee de wereldbevolking netto zal toenemen (in de komende twaalf tot vijftien jaar), vrijwel iedereen in de sloppenwijken van grote steden zal wonen. Tot nog dieper nadenken stemt de vraag: wat voor leefomstandigheden levert dit in de toekomst op? Uitzichtloosheid? Misdaad? Extremisme? Terreur? Ondanks de beste bedoelingen van velen moeten we erkennen dat globalisering dikwijls ten koste gaat van duurzaamheid. Ik vrees dat globalisering zal bijdragen aan meer armoede, ziekten en honger in de steden, en dat levenskrachtige gemeenschappen die zichzelf tot nu toe op het platteland konden redden, te gronde zullen gaan. Mensen in de agro-industrie zeggen vaak dat we uitsluitend via grootschalige productie in staat zijn om de uitdijende wereldbevolking te voeden. Toch hebben veel biologische landbouwbedrijven door een verbeterde aanpak hun opbrengst en omzet drastisch weten te verhogen, zelfs zonder noemenswaardige investeringen. Zo blijkt uit een recent onderzoek van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties dat de biologische aardappeloogst in Bolivia is toegenomen van 4 tot 14 ton per hectare. In Ethiopië, dat twintig jaar geleden nog getroffen werd door een gruwelijke hongersnood, is de oogst van zoete aardappel gestegen van 6 tot 30 ton per hectare. In Kenia nam de maïsoogst toe van 2,25 tot 9 ton per hectare. In Pakistan is de opbrengst van mango’s gestegen van 7,5 tot 22 ton per hectare. En in Cuba is de opbrengst van groenten uit de biologische stadstuinen bijna verdubbeld. Wanneer modellen uit de agro-industrie worden opgelegd aan traditionele landbouwgemeenschappen, volgt er een doelbewuste vernietiging van natuurlijk én maatschappelijk kapitaal. Dan verdwijnt de culturele identiteit die haar wortels heeft in de bewerking van het land. Dit zorgt voor een angstaanjagende versnelling van de trek naar de stad. En zo wordt grote delen van de mensheid een betekenisvol contact met de natuur onthouden... en met het voedsel dat ze eten. Deze ‘leegloop van het platteland’ voltrekt zich zowel in hoogontwikkelde als in zich ontwikkelende landen. Helaas is de neiging om naar de stad te verhuizen nauwelijks te bestrijden zolang groeperingen over de hele wereld weinig waarde hechten aan hun voedsel, hun eten geringschatten tot het niets méér is dan een soort brandstof, en elke vorm van loyaliteit opgeven jegens de boeren die in hun buurt geboren en getogen zijn. Maar er zijn nog meer gevolgen. De bewijzen stapelen zich inmiddels op dat wij in de zogenaamde hoogontwikkelde wereld een onderklasse creëren die geen adequate voeding heeft – een generatie die opgroeit met fast food, met louter fabrieksvoedsel. Voor deze mensen ziet de toekomst er somber uit, zowel wat betreft hun maatschappelijke status als hun gezondheid. Eric Schlosser legt in zijn fantastische boek Fast Food Nation uit dat kant-en-klare-maaltijden een recent verschijnsel is. Het systeem waarbij onze voeding zo centralistisch en industrieel wordt geproduceerd, heeft zich pas in de laatste twintig jaar ontwikkeld. Fast food lijkt misschien goedkoop eten – en letterlijk gesproken is dat ook zo – maar dat komt, omdat de enorme maatschappelijke en milieutechnische kosten ervan niet worden meegerekend. Als je de werkelijke kosten wilt analyseren, moet je oog hebben voor zaken als ziekten die verbandhouden met de voeding, de opmars van nieuwe ziekteverwekkers zoals de E. coli-bacterie, ongevoeligheid voor antibiotica vanwege excessief gebruik van diergeneesmiddelen in veevoer, grootschalige watervervuiling door intensieve landbouwmethoden en nog vele, vele andere kwesties. Dat we die kosten niet terugvinden in de prijs van fast food, wil niet zeggen dat onze samenleving er niet voor opdraait. Als u dit allemaal leest, kunt u zich misschien een beetje voorstellen waarom ik zo’n fervente aanhanger ben van de beweging voor slow food. Het is traditioneel voedsel. Het is eten uit de regio – en de eetgewoonten van onze streek zijn een van de belangrijkste redenen waarom we ons verbonden voelen met onze woonplaats en de wijdere omgeving. Hetzelfde geldt voor de bouwwerken in onze dorpen en steden. Deugdelijk ontworpen gebouwen die zich verhouden tot het landschap en meer ruimte geven aan mensen dan aan auto’s, versterken het groepsgevoel, de ervaring van gezamenlijke wortels. Die zaken houden allemaal verband met elkaar. Net zoals we niet graag in anonieme betonblokken willen wonen die er over de hele wereld hetzelfde uitzien, willen we geen anonieme rommel eten die je overal kunt kopen. Als het erop aankomt, zijn begrippen als duurzaamheid, samenleving, gezondheid en goede smaak belangrijker dan alleen maar het grote gemak. We hebben behoefte aan een gevarieerde leefomgeving, aan herkenbare plekken en aan voedsel dat gevarieerd en herkenbaar is. Zo blijven we in ieder geval geestelijk in goede conditie. Dit is een bewerking van een toespraak die Prins Charles hield op het symposium Terra Madre (Moeder Aarde), dat Slow Food vorig jaar oktober in Turijn, Italië, voor vierduizend boeren uit honderddertig landen. Slow Food is een internationale organisatie die de diversiteit van voedsel ondersteunt. Zie ook: www.slowfood.com en, voor de Nederlandse afdeling: www.slowfood.nl.