Wat hebben we geleerd van Gumus?

Toch moest het gezin Gumus weg. Voor hun succesverhaal was geen plaats binnen de Nederlandse wet. Een vreemde uitkomst. Zeker omdat niemand er blij mee was. De buurtbewoners niet, de gemeente niet en ook de politici niet. Er moet iets mis zijn met de bestuurscultuur als regels tot zulke onbevredigende resultaten leiden. Regelgeving behoort een afspiegeling te zijn van culturele gewoonten en gebruiken. Als die veranderen, moeten ook de regels veranderen.

De wereld waarin wij leven, is in de afgelopen zeven jaar drastisch veranderd. Voor 1989 werd die wereld gekenmerkt door sterke nationale overheden, waterdichte grenzen en grimmige machtsblokken in de patstelling van de Koude Oorlog. Sinds 1989 zijn - te beginnen met de Berlijnse muur - de grenzen in de wereld in hoog tempo weggevallen. De Europese Gemeenschap werd een Europese Unie zonder binnengrenzen. In Noord-Amerika en Azië voltrokken zich vergelijkbare handelsprocessen. Vanaf 1996 is de wereld voor het eerste in de geschiedenis 'grenzeloos'. Plotseling is Nederland niet meer een veilig land met een eigen koningin, een eigen munt en een eigen taal, maar een onbeschermd onderdeel van een grote wereld waarin hele andere regels gelden. Want de economische eenwording leidt ook tot culturele integratie.

In de nieuwe grenzeloze wereld heeft een ontmoeting plaats van drie belangrijke culturen. Het dominante Westen met zijn Ik denk, dus ik ben van Descartes ontmoet de Japanse succesformule Ik verbeter, dus ik ben en een oude cultuur die vooral uit de Derde Wereld overwaait: de stam, ofwel Wij zijn, dus ik ben.

In de 'Ik denk, dus ik ben'-cultuur geniet de professor veel aanzien. Intelligente plannen worden van boven naar beneden georganiseerd. Hiërarchie en bureaucratie zijn de middelen van deze cultuur en binnen die structuren is één zin heilig: regels zijn regels. Het was een uiterst effectief systeem in een wereld van grenzen en hokjes. Maar het werkt verstarrend en verlammend in de moderne wereld van verandering en vernieuwing. Het is de 'regels zijn regels-visie' die Gumus het land uitstuurt.

De Japanners zijn de helden van de verbetering. Zij gaan uit van Kaizen, vrij vertaald: 'Ik verbeter, dus ik ben'. Bekende voorbeelden zijn de perfectie van de gevechtstechnieken van de Samoerai, de tegenwoordigheid van geest van de Zen-meesters en de verstilling van de theeceremonie. Maar het streven naar perfectie kan ook ontaarden: de 'enge' Japanse discipline in de Tweede Wereldoorlog maar ook de perfectionering van de industriële productie waarin de mens wordt verdrongen door de robot.

Het oprukkende stam- of tribe-bewustzijn is voor het Westen het nieuwste culturele verschijnsel. Maar de wortels van het 'wij zijn, dus ik ben' steken diep: de clans in Schotland, indianenstammen maar ook bijvoorbeeld de Twentse dorpsgemeenschappen met hun 'naobuurschap' van de vorige eeuw. Afrikaanse stammen ten zuiden van de Sahara noemen dit tribe-gevoel: Ubuntu. Het stamhoofd is primus inter paris maar bijna alle beslissingen worden met consensus genomen. Saamhorigheid en gemeenschappelijk beleefde spiritualiteit zijn heel belangrijk, wetenschap en techniek hebben daarentegen weinig waarde.

Het nieuwe Zuid-Afrika gaat de weg van Ubuntu. Noodgedwongen, omdat de Apartheid 85 procent van de bevolking decennia heeft uitgesloten van de voordelen - medische zorg en onderwijs - van de westerse cultuur. Thans is het economische draagvlak van de blanke cultuur te zwak om de zwarte meerderheid op te nemen. De tribes zullen een andere weg moeten vinden.

Maar ook in Europa en de Verenigde Staten is de stammencultuur in opkomst. De stam biedt de herkenning, betrokkenheid en geborgenheid waaraan de mens in de grenzeloze wereld behoefte heeft. Buurbewakingsdiensten, opzoomeren en voetbalsupporters zijn voorbeelden van stammen. En het succes van Nike is vanuit deze visie ook beter te begrijpen. Nike-schoenen zijn een kenmerk van een tribe. Op deze wijze is de moderne mens lid van vele stammen.

De kracht van de tribe is het een kleine, overzichtelijke gemeenschap is waarbinnen elk mens uniek is. Dat is een wijdverspreide behoefte in de moderne geïndividualiseerde samenleving die gelijktijdig steeds onpersoonlijker is geworden. Een behoefte die geen enkele kans krijgt in een het systeem van 'regels zijn regels' en 'gelijke monnikken hebben gelijke kappen'.

Terug naar Gumus. Volgens de Kaizen-normen was het gezin een lichtend voorbeeld van hoe het moet: aanpassen en verbeteren. In de Ubuntu-visie was het gezin deel van een tribe, van de Amsterdamse pijp, zoals de felle reacties uit de buurt duidelijk maakten. Het uitwijzen van Gumus bewijst het failliet van een bestuurscultuur. De wereld van vandaag is niet meer die van Descartes maar die van Kaizen en Ubuntu. Die principes maken al lang deel uit van de dagelijkse ervaringswereld van de burger. De allochtoon die zijn eigen weg gaat, wordt geaccepteerd en gerespecteerd. Het is het systeem van bureaucratie, regels en uitkeringen dat verzet en frustratie oproept.