Verrassende virussen

Zover is het niet gekomen. Tegenwoordig sterven nog steeds meer mensen als gevolg van infectieziekten dan door kanker of hart- en vaatziekten. Erger nog: de WHO geeft toe dat een ziekte als tuberculose, die bedwongen leek, in vele delen van de wereld thans niet meer onder controle is. Om van de hiv- en ebola-virussen maar niet te spreken. Er zijn vele redenen waarom de strijd tegen de infectieziekten toch niet zo eenvoudig is gebleken. De menselijke opmars in de natuur is er een. Waar ecologische evenwichten worden verstoord, kunnen van origine goedaardige bacteriën en virussen zich plotseling – gelijk kanker – kwaadaardig ontwikkelen. En dan gaat het snel. Vroeger beschermde de reistijd de wereld nog tegen het oprukken van infectieziekten. Mensen die aan een ziekte leden, overleden vaak nog aan boord van hun schip voordat zij de nieuwe wereld konden ‘aansteken’. Tegenwoordig is een mug in een vliegtuig voldoende om een ziekte van continent naar continent te verspreiden.

De Harvard-werkgroep wijst er verder op dat het wetenschappelijk onderzoek tot dusver veel te rechtlijnig is geweest. Het onderzoek naar infectieziekten heeft zich steeds geconcentreerd op één enkele oorzaak, één ziektekiem of -verwekker. Ziekten werden keurig in categorieën ingedeeld: infectieziekten, psychomatische ziekten, genetische afwijkingen enzovoort. Daarbij werden de omstandigheden waarin de ziekte zich ontwikkelde onvoldoende bekeken. Maar, zo schrijft de Harvard-werkgroep, ‘een ziekte kan niet worden begrepen – laat staan bestreden – geïsoleerd van haar sociale, ecologische, epidemiologische en evolutionaire context’. Een ziekte heeft meervoudige oorzaken. Institutionele – een organisatie is opgericht om een vaccinatiecampagne te verrichten – en economische redenen zorgen er niettemin voor dat het beleid en de produkten van de gezondheidsinstellingen gericht blijven op het bestrijden van enkelvoudige oorzaken van ziekten. De visie van de Harvard-werkgroep weerklinkt in een commentaar van The Economist (20 mei 1995): er bestaat geen oplossing-voor-eens-en-altijd. ‘Het probleem dat mensen hebben met ziektekiemen is dat die kiemen volgens regels werken die mensen moeilijk begrijpen. Ziektekiemen zijn snel, mensen zijn langzaam. Kiemen hebben geen idee van de toekomst, mensen plannen. Kiemen hebben geen technologie, mensen werken met werktuigen. En vooral: ziektekiemen geven nooit op, mensen vaak wel.’ The Economist hekelt het feit dat het onderzoek naar nieuwe antibiotica is veronachtzaamd, terwijl geneesmiddelenfabrikanten zich stortten op medicijnen voor rijke, oude mensen waarmee ze veel meer geld konden verdienen. ‘Sommige succesvolle antibiotica zijn zelfs uit produktie genomen omdat alleen de armen ze nodig hadden.’ De complexiteit van de ziekteoorzaken vraagt om een andere wijze van onderzoek. Antibiotica zouden in de toekomst kunnen worden ontwikkeld volgens dezelfde willekeurige evolutionaire technieken die ziektekiemen het vermogen geven resistentie op te bouwen. Laboratoriumonderzoek geeft aan dat hier een van de meest veelbelovende nieuwe benaderingen voor de farmacologie ligt.