Botsing tussen culturen

De eerste lopen over van optimisime en zijn op de toekomst gericht; de andere staan onder druk van hun geschiedenis, ‘zekerheden’ en hun etnische en godsdienstige haatgevoelens. Het Westen, oftewel de wereldbeschaving, reikt naar buiten; de rest van de wereld sluit zich af. Als het Westen met behulp van de media zijn culturele grenzen blijft verleggen, zullen de traditionele beschavingen zich op sommige gebieden blijven verzetten en zich op andere terreinen aanpassen. De islam zal echter standhouden; de islamitische beschaving is de enige die op het wereldtoneel een andere rol kan spelen. Een botsing met het Westen is dus onvermijdelijk.

Het is niet alleen een botsing van culturen en rassen, maar een rechtstreeks gevecht tussen twee verschillende filosofieën. Door de geschiedenis en de verschillende culturen heen zijn de belangrijkste beginselen zichtbaar. De westerse beschaving is gebaseerd op wereldlijk goed en heeft het geloof verworpen; de islamitische beschaving is gebaseerd op geloof en stelt dit centraal. Moslims waarderen westerse verdraagzaamheid, optimisme en de drang naar zelfkennis, maar zien een gevaar in daarmee gepaard gaande ironie en cynisme. Deze houding vormt een uitdaging voor hun geloof en godvruchtigheid, de basis voor hun levensbeschouwing. Gelovige moslims weten, dat het grote probleem van de westerse beschaving het gat is waar het hart zou moeten zitten – de afwezigheid van een zedelijke filosofie. Individualisme en de wens om te overheersen geven het Westen kracht. In de islam daarentegen wordt de nadruk gelegd op geduld, tijd en evenwicht. Haast is voor de duivel, waarschuwde de profeet. Maar alles is in het postmoderne tijdperk gebaseerd op snelheid. Vooral de media blinken uit in snelheid, verandering en nieuws.

Nooit is iets zo bedreigend geweest voor de moslims als de westerse media. Noch het buskruit in de Middeleeuwen, noch de trein en de telefoon waarmee het Westen grote delen van de wereld koloniseerde in de vorige eeuw. Zelfs niet de vliegtuigen, die de moslims al in het begin van deze eeuw zelf bemachtigden voor hun nationale luchtvaartmaatschappijen. Maar de westerse media zijn alomtegenwoordig en kennen geen rust of uitstel. Zij hebben geen medelijden met zwakte of kwetsbaarheid. De gewone moslim voelt de omvang van het gevaar en is zich bewust van alles wat er kan gebeuren. Die spanning wordt des te groter omdat hij zo bitter weinig geloof heeft in zijn eigen leiders. De Amerikaanse media hebben bereikt wat de Amerikaanse politiek niet is gelukt: macht over de wereld uit te oefenen. Waar het Pentagon faalde, is Hollywood geslaagd. De film- en defensie-industrie zorgen voor het leeuwedeel van de Amerikaanse export. J.R. Ewing heeft John Foster Dulles’ stoutste dromen overtroffen. De moslims vragen zich af wie het volgende slachtoffer van de westerse media zal zijn, nu het communisme is verslagen. Raden is niet moeilijk: de islam. De westerse media laten ‘andere’ beschavingen in stereotypen zien. De islam wordt nog steeds als een randverschijnsel beschouwd. Van de honderd uur zendtijd zijn tien minuten beschikbaar voor de islam en dan zijn er onveranderlijk moslims te zien die boeken verbranden, of zich in een woedende, dreigende menigte ophouden. Hindoeïsme en boeddhisme worden altijd afgebeeld met halfnaakte, mediterende monniken, die als de laatste restjes van een exotisch verleden worden afgedaan.

Hoewel het Westen triomfeert op het wereldtoneel verkeert de hoeksteen van de samenleving, het gezin, daar in groot gevaar. Een van de belangrijkste twistpunten die de moslims met de hedendaagse westerse cultuur hebben, gaat over het uiteenvallen van het westerse gezin. Het gezag van het westerse gezin is door de invasie van de media uitgehold. Bij het islamitische gezin zijn onaantastbaarheid, eenheid en stabiliteit het ideaal. De moslims zien dan ook de druk van de consumptiemaatschappij – de promiscuïteit, de drugs en het hoge verwachtingspatroon – zijn tol eisen bij meer dan de helft van de huwelijken in het Westen. Zij zijn bang dat de media ook op hun gezinsleven inbreuk gaan maken. Zij vrezen dat din – de godsdienst – overspoeld zal worden door dunya – de wereld. Dat zou fataal zijn voor de islamitische opvattingen met betrekking tot een goede en evenwichtige maatschappij.

Islamitische ouders hebben bezwaren tegen de moderne westerse media omdat niets of niemand wordt gespaard en vanwege hun kwaadaardigheid en vijandigheid ten opzichte van de islam. Veel gewoonten die de islam altijd vreemd zijn geweest, zoals misbruik van alcohol en drugs, zijn nu in het Westen schering en inslag. Ook heeft er in het Westen een herwaardering plaats van echtscheiding, ouderlijk gezag en de omgang met oude mensen. Ook het regelmatig verplaatsen van het ouderlijk huis omwille van werk is funest voor het gezinsverband. De moslims vragen zich dan ook terecht af waarom zij zich moeten laten overhalen tot een experiment dat niet strookt met hun eigen opvattingen over de maatschappij. Waarom zouden zij hun huiselijke haard verstoren voor tijdelijke waarden, hoe aantrekkelijk zij op het eerste gezicht ook mogen lijken?

Waarom wordt een godsdienst die goedheid, reinheid, geduld, kennis en vroomheid predikt, zo slecht begrepen en verguisd? Veel hedendaagse westerse opvattingen over de onwenselijkheid van sigaretten, drugs en alcohol en het belang van het gezin zijn altijd stokpaardjes van de islam geweest. Jihad is in de media een vies woord geworden, dat staat voor een fysieke dreiging van een barbaarse beschaving. Wat eraan ten grondslag ligt, is echter nobel en machtig. Het is het streven naar een betere toekomst, de strijd voor het goede doel.

Het verbranden van Rushdies boek is een van de duidelijkste voorbeelden van een confrontatie tussen het Westen en de islam. In de overtuiging een aanval op hun geloof te pareren, liepen moslims onder het roepen van Allah-u-Akbar naar de hun opwachtende media. Het werd een bloedbad: deze keer van het beeld dat het Westen van de moslims heeft. Wij zien hier een totaal onbegrip van weerskanten; bij de media minachting en hooghartigheid; blind geloof en woede bij de moslims.

Maar de moslims zelf gaan ook niet vrijuit waar het de beeldvorming over de islam betreft. Pakistani’s hebben jarenlang op grond van ras andere Pakistani’s op de meest gruwelijke wijze vermoord; politieke leuzen worden in de billen van etnische tegenstanders gekerfd. Koerden worden in Irak en Turkije door hun mede-moslims al tientallen jaren aangevallen, vergast en gebombardeerd. De toekomst van een half miljoen Bihari’s, die nu in de meest afgrijselijke kampen in Dhaka in Bangladesh ‘wonen’, is in duister gehuld. De Bihari’s, die de status van vreemdeling hebben gekregen, beweren rechtmatige burgers van Pakistan te zijn. Vele islamitische leiders zijn een gewelddadige dood gestorven (Sadat, Feisal, Mujib en in Afghanistan te veel om op te noemen). Zij zijn opgehangen (Bhutto), of zelfs opgeblazen (Zia). Wat de moslims hun leiders hebben aangedaan, wordt nog overtroffen door wat de leiders voor hun volgelingen in petto hadden. Het leger en de politie zijn in Syrië, Oost-Pakistan (nu Bangladesh), Irak en Iran verantwoordelijk voor het uitmoorden van talrijke onschuldigen in de steden en op het platteland.

Verder zijn grote hoeveelheden van de ‘olierijkdom’ op een onwaarschijnlijke manier verbrast. Callgirls in Londen en casino’s in Zuid-Frankrijk, boerderijen in de Verenigde Staten en chalets in Zwitserland profiteerden van geld, dat besteed had moeten worden in de gezondheidszorg, het onderwijs of om de kloof tussen arm en rijk in eigen land te verkleinen. Het oliegeld is sommige moslims naar het hoofd gestegen. Zij voelen zich in zekere zin voorbestemd. Zij hebben een karikatuur van hun beschaving gemaakt en daarmee het Westen voedsel voor satire gegeven. Als reactie kruipen de moslims in hun schulp. Dit is niet alleen gevaarlijk, maar biedt ook geen oplossing. Dit zelfopgelegde isolement wordt bepaald door de plaatselijke cultuur en is niet islamitisch naar geest of inhoud. Moslims die geïsoleerd en op zichzelf gericht zijn, zwelgen in hun agressieve geloofsbelijdenis. Zij verbeelden zich, dat hartstochtelijk geloven alleen voor hen weggelegd is. Maar de christenen, hindoes en boeddhisten kennen een gelijksoortige godsdienstgolf. De moslims beweren, dat het Westen onder de indruk van hen is en bevreesd voor hun vuur. Het onderduiken van Rushdie moet die bewering staven. Zo lijken islamistische woordvoerders het slachtoffer van hun eigen welsprekendheid te worden.

De steeds schrillere klank in hun toon wordt geweten aan het islamitische gevoel van woede en machteloosheid. Zij preken confrontatie en geweld, oog om oog en tand om tand. Deze houding bevestigt de stereotypen van moslims in het Westen. Zij stelllen, dat gematighdheid tot niets heeft geleid en dat extremisme de aandacht op hun problemen zal vestigen. Misschien is daarvoor iets te zeggen in die sfeer van haat, geweld, onrecht en ongelijkheid. In ieder geval wordt er naar ze geluisterd. Islamitische problemen staan nu eindelijk op de agenda. Omdat wij in een open wereld leven kan geen enkel land zich afsluiten voor de islamitische toorn. Maar geweld en wreedheid zijn niet in de geest van de koran.

Laten we de kern van de islam vaststellen. De islamitische geluiden van wijsheid en evenwicht worden overstemd door die van geweld en haat. Kan een van de grootste beschavingen ter wereld zich alleen met geweld laten gelden? Laten de moslims kogels en bommen zegevieren over de beginselen van de koran over adl, ahsan, ilm en sabr – evenwicht, medeleven, kennis en geduld? De islam is een godsdienst van evenwicht en verdraagzaamheid met de belofte van ruime opvattingen en de vervulling van de menselijke bestemming in het heelal. Evenwicht is noodzakelijk voor de islam, vooral in de maatschappij. Het gaat vooral om het evenwicht tussen din – godsdienst – en dunya – wereld. Het moet een evenwicht zijn, geen scheiding. De moslim leeft in het heden, maar in het kader van de godsdienst en met het leven hierna in het vooruitzicht. De zedenwetten moeten worden nageleefd, of hij zakenman, politicus of academicus is.

Maar de niet-islamitische media zijn er in geslaagd een negatief beeld te vormen. Misschien kunnen zij zelfs het islamitische karakter veranderen. Met hun instinctieve, heftige reacties verliezen de moslims de islamitische normen uit het oog. De islamitische leiders zijn in hun eigen kuil gevallen door de huidige bewustwording gewoon als een confrontatie met het Westen te beschouwen. Maar Allah is overal. De voornaamste veronderstelling in de koran is de volledigheid van de mensheid. Gods erbarmen geldt voor alle wezens. De wereld is niet verdeeld in oost en west. God wijst telkens weer op het wonder van de schepping, de verscheidenheid van rassen en talen in de wereld. Zo’n God kan niet vreemdelingenhater of partijdig zijn. Noch kan een godsdienst die wijsheid en erbarmen van meer dan 124.000 ‘profeten’ erkent, onverdraagzaam zijn. Verwijzend naar de hemelen hierboven moedigt de koran ons aan verder dan onze planeet te kijken, naar de sterren. De goddelijke aanwezigheid is overal; zichtbaar in de ogen van een moeder die haar kind vasthoudt, de zonsopgang, een vliegende vogel, de eerste lentebloemen. Het wonder en het geheim van de schepping kunnen niet slechts voor een groep weggelegd zijn. De soefi’s zien God overal, niet alleen in de moskee, maar ook temidden van de goddelozen. Vele niet-moslims bezitten de ideale islamitische eigenschappen in hun streven naar kennis, medeleven en reinheid. Wij zien goedheid en menselijkheid in personen als moeder Theresa, Mandela en Havel. De islam is altijd op onverwachte plaatsen en tijden boven water gekomen. In de komende jaren zal het ware begrip voor de islam bepalend zijn, ook voor niet-islamieten.

De Pakistaan Akbar S. Ahmed doceert aan de universiteit van Cambridge. Hij schreef ondermeer Discovering islam en postmodernism and islam (beide uitgegeven door Routledge.

Met toestemming bewerkt en overgenomen van New perspectives quarterly, nummer 3, 1993.