Email   Print

Share

Weten wat van waarde is

Economische groei is een te beperkt concept. Het is nu tijd om het idee van economische welvaart in te ruilen voor het idee van totale welvaart dat draait om fysieke, intellectuele, sociale en spirituele waardecreatie.

Vrijdag 10 februari is er een online evenement met Tex Gunning.
Inschrijven kan via www.odenow.com

De wereld waarin mijn dochter opgroeit, is een andere dan de wereld waarin ik ben opgegroeid. Dat is per definitie het geval, maar ik bedoel fundamenteel anders. Zij groeit op in een totaal andere werkelijkheid. Alles wijst erop dat we ons bevinden in een overgangsperiode. Ik denk, dat als we over 100 jaar terugkijken naar deze tijd, we twee tijdperken in elkaar zien overvloeien, zoals je in een film twee beelden soms in elkaar ziet overvloeien; een crossfade, waarin je het oude beeld ziet verdwijnen, maar nog niet goed kunt onderscheiden wat ervoor in de plaats komt. Oorlogen kennen een duidelijk gemarkeerd begin- en eindpunt. De ontwikkeling van een samenleving niet. Die verloopt geleidelijker. De Renaissance is ook niet op 3 maart 1453 om kwart over twee ’s middags begonnen. Die wedergeboorte had een draagtijd van decennia nodig om tot bloei te komen. Nu, ruim 500 jaar later, geven we zo’n periode een naam en zien we wat een enorm -keerpunt het was. Wie goed om zich heen kijkt, ziet overal aanwijzingen voor de stelling dat wij ons op dit moment ook op zo’n keerpunt bevinden.

De wereld zoals we die denken te kennen bestaat eigenlijk al niet meer. Omdat we de toekomst niet scherp kunnen zien en articuleren, houden we tegen beter weten in vast aan een verouderd wereldbeeld. Dat wereldbeeld is nog steeds gestoeld op het gedachtegoed van de Tweede Industriële Revolutie, die met name in de jaren na de Tweede Wereldoorlog voor een ongekende groei van de welvaart heeft gezorgd. Ik ben geboren in 1950 en opgegroeid in een tijd waarin the American dream het referentiekader was. Je moest goed je best doen op school, want dan kreeg je een goede baan. Als je hard werkte, kon je veel geld verdienen en mooie spullen kopen. En dan werd je gelukkig. Herkenbaar? De wereld was maakbaar en geluk was te koop. In hun streven naar maximale winst zorgden bedrijven voor innovatie, vooruitgang en werkgelegenheid. Er was werk, we verdienden goed en konden kopen wat we wilden. Het systeem werkte perfect, economische groei was de nieuwe religie. De belangrijkste drijvers van deze ongelimiteerde groei waren de ogenschijnlijk onuitputtelijke voorraden van onze planeet. De groei van de afgelopen decennia kon tot stand komen dankzij goedkoop krediet, goedkope energie, grondstoffen en productie, als gevolg van technologische innovatie en arbeid uit lagelonenlanden. Maar de grenzen van die groei bleken bereikt. De oude wereld met zijn onbegrensde mogelijkheden en een American dream voor iedereen die bereid is hard te werken, bestaat niet meer. We zien wereldwijd een combinatie van crises: een financiële crisis, een energiecrisis en de klimaatcrisis. Dit zijn mondiale problemen van een omvang en complexiteit die wij als mensheid niet eerder kenden, laat staan opgelost hebben. Er is geen handleiding voor. Een ding is duidelijk: we kunnen niet doorgaan op de ingeslagen weg.

We hebben een wereld gecreëerd die in zijn huidige vorm onhoudbaar is. Hoe kan ik mijn dochter en uw kinderen uitleggen dat er elke 3 seconden een kind sterft? Hoe kan ik uitleggen dat aan de ene kant van de wereld midden in de woestijn een stad uit de grond is gestampt met slechts één doel: vermaak? En dat deze stad, ik heb het over Las Vegas, dagelijks zo’n 2 miljard liter water verbruikt, terwijl aan de andere kant van de wereld weer zo’n 1 miljard mensen niet kunnen beschikken over schoon drinkwater? Ik kan het mijn dochter niet uitleggen! Zij zal opgroeien in een wereld waarin de sociale verhoudingen steeds verder op scherp komen te staan, door een onrechtvaardige verdeling van de welvaart: in een wereld waarin steeds meer en binnenkort zelfs te veel mensen een beroep doen op de beschikbare hoeveelheid voedsel, water en energie. We koersen met open ogen af op the perfect storm. Als we willen voorkomen dat onze beschaving zichzelf om zeep helpt, zullen wij in actie moeten komen. Om te beginnen, zullen we het met elkaar eens moeten worden over hoe deze crises ontstaan. De crises zijn naar mijn mening symptomen van een grotere kwaal. Ten eerste het kwalijke systeem van het overheersend economisch paradigma, dat velen verleidt tot verkeerd en vaak gecorrumpeerd gedrag. Hoe kon Alan Greenspan denken dat je niet gecorrumpeerd raakt als je in één jaar miljoenen kon verdienen door het bundelen en doorverkopen van leningen? Maar er zijn ook andere systemen: een systeem van winstmaximalisatie en winstberekening dat problemen als afval en milieuvervuiling afwentelt op de winst- en verliesrekening van de samenleving. Een systeem van onrechtvaardige verdeling van welvaart dat wordt afgedaan als onvermijdelijk, of als een verwaarloosbaar neveneffect. En ook een politiek en kapitalistisch systeem, dat kortetermijndenken beloont en egocentrisch handelen tolereert. Een systeem van doorgeslagen individualisme, een eenzijdige focus op economisch gewin. Ik wil niet dat mijn dochter opgroeit in een wereld waarin mensen hun identiteit ontlenen aan hun economisch succes, waar economische ongelijkheid als feit is geaccepteerd en ziekten kunnen worden bestreden, maar medicijnen onbereikbaar zijn voor te veel mensen in ontwikkelingslanden.

Dit zijn maar een paar voorbeelden van zaken die wij allemaal onverteerbaar vinden, maar waar we uiteindelijk in berusten als we niet oppassen. De wereld van vandaag lijkt in niets op de wereld die we als goed en eerlijk voor ogen hadden toen we kind waren. We zijn losgeraakt van onze wortels en hebben het besef verloren van wat de wereld samensmeedt tot een zinvol geheel. We kunnen proberen al deze problemen te adresseren, maar zijn we dan bezig met het oplossen van de werkelijke oorzaak van onze problemen? Ons werkelijke probleem is een -waardenprobleem, een cultuurprobleem. Onze cultuur wordt op dit moment vooral vormgegeven door een set waarden die niet duurzaam, rechtvaardig of houdbaar zijn. In zekere zin zijn deze waarden zelfs destructief en levensbedreigend. Maar als we niet uitkijken, geven we deze cultuur gewoon weer door aan onze kinderen en verandert er niets. Dat is geen serieuze optie voor mij en ik hoop voor u evenmin. De enige serieuze optie is dat we een nieuwe cultuur ontwikkelen, die gebaseerd is op andere paradigma’s en waarden.

We moeten met elkaar de uitdaging aangaan serieus te denken over de wereld van morgen. En daar moeten we vervolgens aan gaan bouwen! Maar we moeten beginnen door een nieuw moreel vertrekpunt te formuleren. Dat is minder ingewikkeld dan het lijkt, want diep van binnen weten we wat er nodig is om op een goede manier met elkaar om te gaan. Die kennis zit in onze genen. Het zit letterlijk in ons DNA. Als menselijke soort hebben we de afgelopen 200.000 jaar kunnen overleven door bewust in coëxistentie te leven met de natuur en onze buren. De oermens had de overlevingswijsheid dat het in ‘co-existentie’ moest leven, anders was er ‘geen existentie’. Volgens de Chileense bioloog Humberto Maturana is het besef van onderlinge afhankelijkheid gedurende onze evolutie opgeslagen in ons DNA, en dragen we dat inzicht nog steeds met ons mee. In onze moderne samenleving is coëxistentie verdrongen door het individualisme, maar het overlevingsmechanisme is niet verdwenen uit ons DNA. We worden allemaal geboren met het besef dat we als individu minder overlevingskansen hebben dan als collectief, maar ergens onderweg naar volwassenheid raken we dat inzicht kwijt.

Als je kinderen vraagt naar hun ideeën over een rechtvaardige wereld, komen ze met universele waarden, die in ieder van ons resoneren: eerlijk delen, voor elkaar zorgen, respectvol zijn, de zwakkeren beschermen. Als kind voelden we haarfijn aan dat het niet deugde dat wij in rijkdom leefden, terwijl anderen stierven van de honger. Als volwassenen laten we ons in veel mindere mate leiden door die universele waarden. Toch weten ook volwassenen dondersgoed wat deugt en wat niet. We handelen er alleen niet altijd naar. Bij AkzoNobel vragen wij regelmatig aan medewerkers in wat voor omgeving zij het liefst zouden willen werken, wat volgens hen de kenmerken zijn van goed -gemotiveerde organisaties, en de kenmerken van leiders waar ze voor zouden willen werken. Onze mensen nemen niet meer dan tien minuten om die vragen te beantwoorden. Het maakt niet uit of we die vragen stellen aan onze medewerkers in Azië, Zuid-Amerika of de VS, negen van de tien mensen beschrijven dezelfde behoeften en waarden. We willen allemaal een waardevol leven leiden dat meer waarde omvat dan economische waarden, een leven dat zin geeft, en dat willen we leiden in een community: met anderen. We willen leven en werken in omgevingen waar zorg is voor elkaar, integriteit, respect, en kansen voor zelfontplooiing. Ieder mens heeft een moreel kompas dat is afgestemd op dezelfde universele waarden. We noemen dat ons geweten. In het woord geweten ligt besloten het werkwoord ‘weten’. We weten wat van waarde is. Het wordt tijd dat we durven te varen op dat kompas! We zullen de term welvaart breder moeten definiëren, niet louter in termen van geld. Economische groei is een te beperkt concept. Die eenzijdige focus beneemt ons het zicht op wat er werkelijk toe doet. Natuurlijk draagt materiële welvaart bij aan ons geluk, maar uiteindelijk kan het ons nooit volledig vervullen en kan het ons zelfs verblinden. Om weer in contact te komen met onze diepste waarden is het goed om het idee van economische welvaart in te ruilen voor een meer realistisch concept: dat van totale welvaart. Volgens dat concept draait rijkdom niet puur om economische waardecreatie, maar ook om fysieke, intellectuele, sociale en spirituele waardecreatie. Vaak wordt gedacht dat dit soort allesomvattende waarden ten koste gaan van de economische rentabiliteit, maar dat is niet het geval, integendeel.

Bij AkzoNobel hebben we een verfdivisie. Onze missie hebben we gedefinieerd als Adding colour to people’s lives. Natuurlijk verkopen we verf. Daar leven we van, maar we zijn actief bezig over de hele wereld kleur te geven aan achterstandswijken, scholen en ziekenhuizen. We helpen cultureel erfgoed herstellen en geven op scholen educatie over ‘kleur’. Wij zien onszelf als missionarissen die mensen helpen een meer kleurrijk leven te leiden. Het is onze overtuiging dat het – vanuit integere drijfveren – streven naar niet alleen -economische, maar ook sociale waardecreatie altijd beloond wordt. Goed doen geeft zin, inspiratie en motivatie bij iedereen die bij de projecten zijn betrokken. Zowel bij onze medewerkers als bij onze klanten. We geloven dat onze klanten ook mensen zijn en dat ze een voorkeur hebben voor bedrijven die ‘goed doen in hun samenleving’. Een ander script dat we ter discussie moeten stellen, is onze definitie van groei. Als er één credo is de komende jaren, dan is het: ‘meer met minder’! Wie heeft bepaald dat groei een must is? Waar we vooral vanaf moeten, is het idee dat groei per definitie gemeten moet worden in termen van meer en in termen van geld. Het staat zo ver af van wat ons werkelijk gelukkig maakt!

Immateriële basisbehoeften als liefde, geborgenheid en verbinding zijn niet uit te drukken in geld. We zullen een nieuw waardebegrip moeten ontwikkelen, waarin groei niet meer wordt gedefinieerd in termen van kwantiteit, maar in termen van kwaliteit, niet als ‘meer’ maar als -‘beter’. Dan – en naar mijn mening alleen dan – kunnen we meer met minder realiseren. In het verlengde hiervan ligt een begrip als succes. Ook dat moeten we herdefiniëren. Niet materieel succes, maar het vermogen gelukkig te zijn en iets voor anderen te betekenen. Dan heb je het over the art of living. Dadi Janki, het hoofd van de Brahma Kumaris, adviesorganisatie voor de VN, zei het onlangs zo: ‘We leven in onzekere tijden. Waar kun je nog zekerheid aan ontlenen? In elk geval niet aan het idee dat je geld veilig op de bank staat. In elk geval niet door muren rondom je huis te bouwen. In elk geval niet door je land grenzen te sluiten voor immigranten. De enige echte zekerheid ligt in de kwaliteit van ons denken, in de kwaliteit van ons handelen en onze capaciteit gelukkig te zijn met onszelf en onze geliefden. Als je goed handelt, heb je niets om je zorgen over te maken. Het doel van het leven is: leven vanuit vrijheid en verantwoordelijkheid. Dat is wat levenskunst betekent.’ De wereld van morgen vraagt om mensen die van binnen naar buiten leven in hun voelen, denken en handelen. Zij komen tot creatievere oplossingen en nieuwe denkrichtingen. Wie van binnenuit zijn koers bepaalt, neemt verantwoordelijkheid voor zijn eigen geluk en voor het geluk van anderen. Het zijn mensen die hun droom durven te leven. Die dromen ontstaan niet vanzelf, maar zijn de resultante van de waarden die ons zijn bijgebracht, de cultuur waarin we zijn opgegroeid. Als opvoeders zijn wij de dragers van die cultuur en dat is niet vrijblijvend. Wij zijn allemaal leiders. Wij zijn allemaal rolmodellen. Door het gedrag dat wij laten zien en door onze kinderen te vertellen wat goed en wat fout is, creëren wij de normen en waarden die hun gedrag en keuzes bepalen. En we doen hetzelfde met nieuwkomers, de stagiair(e)s en trainees in onze organisaties.

We dragen een enorme verantwoordelijkheid. Wat de wereld nodig heeft, meer dan wat dan ook, zijn mensen die verantwoordelijkheid nemen voor de toekomst van onze samenleving en planeet. Het herontdekken van onze universele waarden is geen opdracht voor de een of andere verlosser, die het allemaal wel regelt voor ons. We zullen dit zélf moeten oplossen. We kunnen het ons niet langer veroorloven als toeschouwer langs de zijlijn te staan. We weten wat er nodig is om een eerlijke, duurzame wereld te creëren en hebben de kennis en mogelijkheden daarvoor in huis. De wereld vraagt om mensen die weten wat ze kunnen, de roep van deze tijd verstaan en in staat zijn en het lef hebben om hun verantwoordelijkheid te nemen.

De vraag aan u is: wat gaat u eraan doen? Wat is uw bijdrage aan deze transitie? Wat gaat u bijdragen aan het fundament waarop onze kinderen straks een nieuwe, duurzame en bezielde wereld kunnen bouwen?

Dit is een bewerkt fragment uit een toespraak van Tex Gunning, topman van AkzoNobel Decorative Paints die hij gaf ter gelegenheid van de derde NIVOZ-lezing. Het NIVOZ (Nederlands Instituut voor Onderwijs- en Opvoedingszaken) is een instituut dat als denktank en inspiratiebron een onafhankelijke, gefundeerde en kritische bijdrage levert aan de onderwijspraktijk. Het initieert en begeleidt onderzoek, organiseert open avonden (lezingen) en biedt ontwikkeltrajecten aan, te weten Pedagogische Tact (PT) voor docenten en Pedagogisch Leiderschap (PL) voor schoolleiders. Het NIVOZ is tevens initiator van platform HETKIND, in het leven geroepen ter inspiratie, legitimatie en verbinding van nieuwe onderwijspraktijk. Tex Gunning is naast lid van de Raad van Bestuur van AkzoNobel, docent, schrijver en spreker over leiderschap. Hij adviseert topmensen en academici o.a. over de behoefte aan collectief leiderschap om de grote uitdagingen in de wereld aan te pakken. De topman van AkzoNobel staat bekend als een oorspronkelijke denker en een non-conformist.

Lees de volledige speech van Tex Gunning hier.

Vrijdag 10 febrari 2012 organiseert Ode een live webinar met Tex Gunning. Tijdens de sessie is er gelegenheid tot het stellen van vragen. Deelname is gratis. Registratie is verplicht.
Schrijf je nu in voor het gratis online evenement met Tex Gunning op 10 februari.