Laat de toeristen maar komen

In ontwikkelingslanden is het niet vanzelfsprekend om te pleiten voor monumentenzorg. Wat voor archeologen soms van onschatbare waarde is, valt maar al te vaak ten prooi aan projectontwikkelaars die een nieuwe fabriek of een nieuwe woonwijk willen neerzetten, als het gebouw tegen die tijd al niet is geplunderd of verloederd.

Neem nu de oude Chinese kanaalsteden in de delta van de Yangtze, ten zuiden van Shanghai. Veel van deze oude steden met hun netwerk van glazige, groene kanalen, en huizen die nog dateren uit de Ming-dynastie van de veertiende tot de zeventiende eeuw, werden met bulldozers platgewalst om plaats te maken voor nog meer fabrieken en nog meer krachtcentrales met het oog op nog meer economische groei. Althans, tot een paar erfgoedbeschermers met een vrij onorthodoxe oplossing kwamen aandraven: toerisme. Gewoonlijk wordt toerisme juist gezien als een van de grootste gevaren voor het fragiele culturele erfgoed, en niet als een mogelijke redder in de nood. In ieder geval, in 2001 werden zes kanaalsteden door het erfgoedfonds Ruan Yisan gerenoveerd en prompt gebombardeerd tot toeristische attracties. Tegen het jaar 2003 stroomden jaarlijks miljoenen Chinese en buitenlandse toeristen door de steegjes en kanalen. Het gemiddelde jaarloon van de plaatselijke bevolking steeg van 52 naar 195 dollar. Erfgoedbescherming gepaard aan toerisme bleek een afdoend alternatief voor ongebreidelde ontwikkeling als favoriete methode voor economische groei.

In alle ontwikkelingslanden doet zich dit soort kansen voor. Sommige erfgoedbeschermers zouden het liefst een omheining rond culturele schatten zetten om ze te beschermen tegen pottenkijkers. Anderen vinden dan weer dat je de economische mogelijkheden op een verstandige manier moet benutten om ervoor te zorgen dat het erfgoed bewaard blijft voor toekomstige generaties, omdat dat meteen ook de plaatselijke gemeenschap ten goede komt. 'Werelderfgoed is de geschiedenis van de mensheid, het is de band met het verleden, onze gemeenschappelijk menselijke dimensie, en de basis voor wetenschappelijk en esthetisch onderzoek', zegt Ian Hodder, professor culturele en sociale antropologie aan de universiteit van Stanford, en medeoprichter van het Werelderfgoedfonds, een internationale organisatie die cultureel erfgoed in ontwikkelingslanden probeert te beschermen en intact te houden. 'Maar het zijn ook bronnen van nationale identiteit en belangrijke economische troeven voor een duurzame ontwikkeling.'

Het jongste rapport van het Werelderfgoedfonds, Saving Our Vanishing Heri-tage, geeft een gedetailleerd overzicht van de beschadiging en de verwaarlozing van honderden culturele erfgoederen in de afgelopen tien jaar, en het economisch verlies van zo'n honderd miljard dollar per jaar dat daarmee gepaard gaat voor de plaatselijke gemeenschappen. Het rapport bevat ook een lijst met twintig specifieke monumenten die op het punt staan om onherroepelijk te verdwijnen of in verval te raken als ze niet op een afdoende manier worden beschermd en geconserveerd, terwijl ze juist de motor voor economische ontwikkeling zouden kunnen zijn.

Bij deze 'risicogroep' hoort bijvoorbeeld de oude Jemenitische stad Zabid, ooit het toonbeeld van de rijke architecturale traditie van de streek. Er is ook Lamu in Kenia, de oudste historische Swahilistad in Oost-Afrika. Jacmel in Haïti is een van de laatste historische steden met een architectuur in staal en gietijzer. Jeff Morgan, hoofd van het Werelderfgoedfonds, zegt dat dit soort monumenten wordt bedreigd door onverantwoorde ontwikkeling. 'Het is net alsof je de gebeeldhouwde presidenten van Mount Rushmore tot schietschijf zou maken voor legermanoeuvres', zegt hij. Duurzaam toerisme, zo betoogt hij, is een van de beste manieren om de dynamiek van een monument levend en intact te houden en het geeft de plaatselijke bevolking economische impulsen om het lot van haar erfgoed zelf in handen te nemen.

Neem El Mirador, alom beschouwd als de wieg van de Maya-beschaving. In het oerwoud van Guatemala was Juan Carlos Calderon opgegroeid in een dorpje vlakbij El Mirador. Hij had moeite zijn familie te onderhouden, waardoor hij nabijgelegen ruïnes begon te plunderen; het aardewerk verkocht hij aan toeristen. Sinds de restauratie die in 2003 begon – waarvoor het Werelderfgoedfonds ruim vijf miljoen euro had opgehaald bij de overheid en de private sector – is Calderon nu een parkwachter en beschermt hij datgene wat hij voorheen beroofde. Al jaren geniet hij een stabiel inkomen. Zijn oudste zoon heeft de middelbare school afgemaakt en studeert rechten.

Toch is niet iedereen enthousiast. Sommigen vinden dat toerisme niet geschikt is voor landen die geen degelijke toeristische infrastructuur bezitten. Anderen zeggen dat je het toerisme beter niet moet aanwakkeren in landen die worden geplaagd door corruptie en slecht bestuur, omdat je een monument op die manier kunt verknoeien. Angkor Wat in Cambodja is daarvan het klassieke voorbeeld. De oude architectuur wordt er overwoekerd door een allegaartje van straatventers, gidsen en kleine plunderaars. En ook de kanaalsteden aan de monding van de Yangtze worden overspoeld door marktkramers.

'In landen waar mensen straatarm zijn, is het ook echt moeilijk', zegt Tim Williams, hoofddocent archeologie aan de universiteit van Londen. 'Je kunt niet zomaar tegen de mensen zeggen dat ze op een goudader zitten, maar dat ze er vooral niet aan mogen komen.' Williams herinnert zich een bezoek aan Efeze in Turkije, de tweede grootste stad van het Romeinse Rijk, waar ook de tempel van Artemis staat, een van de zeven klassieke wereldwonderen. Daar trof hij een man die brokken steen uit de ruïnes hakte en ze voor een zacht prijsje verkocht aan toeristen. Toch vindt Williams deze praktijken geen reden om het toerisme in zijn geheel te verwerpen. Toerisme kan juist een krachtig motief zijn voor de bescherming van erfgoed en voor economische ontwikkeling. Maar dan moet het wel gepaard gaan met brede campagnes die de bevolking wijzen op het evenwicht tussen economisch voordeel op de korte termijn en culturele verrijking op de lange termijn. Williams: 'Je moet op zoek gaan naar andere modellen en naar een politieke en sociale basis voor conservatie, beheer en onderhoud.'

In het rapport Saving Our Vanishing Heritage roept het fonds erfgoedbeschermers op om te werken met nieuwe modellen die zijn toegesneden op de economische en culturele waarde van het monument: modellen zoals het eigen programma van het Werelderfgoedfonds, Preservation by Design, een meerjarenplan dat de leiders van een erfgoedcel ondersteunt, zowel wat de wetenschappelijke conservatie betreft als de bevolkingseducatie en het duurzame beheer in samenwerking met binnenlandse partners. 'Met roofbouw zonder herinvestering en zonder investeringen in een duurzaam beheer steven je gegarandeerd op een fiasco af', zegt Morgan, hoofd van het Werelderfgoedfonds.

Nu de verstedelijking en de industrialisering ons culturele erfgoed steeds meer onder druk zetten, kunnen toeristen ambassadeurs en zelfs geldschieters worden van een conservatie. De bescheiden ecologische voetafdruk van het toerisme kan plaatselijke gemeenschappen op weg helpen naar echte ontwikkeling.

Andrew Tolve heeft de plaatselijke bevolking van de Marokkaanse stad Ait Benhaddou bijgestaan in haar poging om cultureel erfgoed veilig te stellen.