Op zoek naar onze innerlijke leider

Nederland is het meest geschikte land om een nieuw paradigma rond leiderschap te ontwikkelen, meent managementdeskundige Joseph Jaworski.

Max Christern | 126 mei 2010 issue

Volgens Jaworski houden nieuwe leiders zich bezig met maatschappelijke verantwoordelijkheid en bewustzijn.

Joseph Jaworski voelt zich thuis in Nederland. Naar eigen zeggen omdat de mensen met wie hij hier sprak en werkte zijn speurtocht naar nieuw leiderschap in de wereld begrijpen. ‘Nederlanders willen altijd als eersten meedoen met mijn experimenten’, zegt hij. ‘Dat komt door jullie open mind. Jullie staan sneller dan heel veel andere nationaliteiten open voor nieuwe manieren van denken.’

De Amerikaanse bestsellerauteur van de managementboeken Synchroniciteit en Presence wijdt zich al bijna drie decennia aan het thema leiderschap. Waar draait het om? Hoe versterk je het? En vooral: wat voor soort nieuw leiderschap is er nodig in organisaties en bedrijven in de huidige, in crisis verkerende wereld? Sinds Presence uitkwam in 2001 is hij zijn kennis rond dat onderwerp aan het verdiepen. ‘Ik was nog lang niet tevreden’, zegt Jaworski. ‘Ik wilde nog veel meer weten.’

De afgelopen anderhalf jaar nam hij een sabbatical, om zich daar volledig op te kunnen concentreren. Al zijn bevindingen heeft hij vastgelegd in een boek dat eind dit jaar verschijnt. Nederland krijgt de primeur; hij wil in persoonlijke gesprekken en workshops zijn inzichten dit voorjaar delen met de mensen die in zijn ogen dat nieuwe leiderschap al uitdragen.

Veel van die ontmoetingen hebben plaats op de plek waar hij ook vandaag ontvangt: het oude, gerenoveerde klooster Zin in het Brabantse Vught. Het is een symbolische plek waar oude waarden en nieuwe inzichten worden vervlochten — een inspirerend centrum voor zingeving en werk. De kamer waar we elkaar spreken, brengt meteen een lach op het gezicht van Jaworski: de Heilige Kamer. Met een knipoog naar de synchroniciteit van dit moment, zegt hij: ‘Dan kan er weinig meer fout gaan met ons vandaag!’

Nederland is voor hem uitgegroeid tot een interessante laboratorium voor zijn studie. ‘Bij de mensen die ik heb gesproken voor mijn onderzoek zaten opvallend veel Nederlanders’, vertelt hij. ‘Het heeft, denk ik, te maken met jullie wortels, jullie geschiedenis. De mensen in het kleine Nederland moesten altijd slim en innovatief zijn om te overleven tussen de grote reuzen. Daardoor ontstond een enorme innovatiedrift en die is altijd blijven bestaan — evenals jullie brede kijk op de wereld, dat is ook een belangrijke factor.’

Jaworski ziet hier ook de ‘nieuwe leiders’ ontstaan, de mensen die via hun dagelijkse keuzes meewerken aan de ontwikkeling van een nieuw paradigma over leiderschap. Hij noemt mensen als Tex Gunning, lid van de Raad van Bestuur van AkzoNobel; Peter Bakker, bestuursvoorzitter van TNT; Feike Sijbesma, bestuursvoorzitter van DSM; Peter Blom, bestuursvoorzitter van Triodos Bank; en uiteraard Herman Wijffels, voormalig topman bij de Rabobank en oud-voorzitter van de Sociaal-Economische Raad (SER), ‘vader’ van al die nieuwe leiders.

Volgens Jaworksi leiden zij hun organisaties op een ‘nieuwe, minder traditionele manier’. Ze zijn bewuster bezig met de wereld om hen heen en met de verant-woordelijkheid van hun bedrijf. Ze zetten een nieuwe toon. Hij verwijst naar de plannen bij DSM en TNT waar de bonussen voor het management mede worden bepaald op basis van een aantal duurzaamheidscriteria. ‘Dat is nu echt nieuw leiderschap’, vindt Jaworski. Vandaar dat Jaworski hier volgend jaar een nieuw centrum zal openen: de European Leadership Foundation, naar het voorbeeld van wat hij dertig jaar geleden in Amerika deed. ‘Dit is voor mij echt de beste plaats om verder te gaan met studies naar het nieuwe denken rond leiderschap’, legt hij uit. ‘En ik voel in de gesprekken die ik nu met de leiders hier voer dat het klopt. We zijn het vaak eens met elkaar.’

Aanvankelijk leek hij een tamelijk traditionele carrière als advocaat tegemoet te gaan, in de voetsporen van zijn vader, Leon Jaworski, de beroemde openbare aanklager van de Amerikaanse president Richard Nixon in het Watergate-schandaal in de jaren zeventig. Maar rond zijn veertigste sloeg Joseph Jaworski rigoureus een ander pad in. Hij stopte met de advocatuur en ging op zoek naar het antwoord op de vraag waarom dingen in het leven gaan zoals ze gaan. Welke rol, vroeg hij zich af, speelt toeval in het leven — of beter gezegd: synchroniciteit, belangrijke gebeurtenissen die op een ongewone wijze zo gelijkertijd verlopen, dat ze eigenlijk geen toeval meer kunnen zijn.

Hij schreef er de veelgeprezen bestseller Synchroniciteit over, die hij als ondertitel meegaf: De innerlijke weg naar leiderschap. Want daar zit uiteindelijk zijn focus in de zoektocht: leiderschap. Als sommige gebeurtenissen in het leven op een wonderbaarlijke manier de weg wijzen, hoe kunnen we dan het best de voorwaarden scheppen voor die wonderen? Wat zijn de essenties van succesvol leiderschap? De vragen brachten hem hier in Nederland. Maar daar ging een weg aan vooraf, en een reeks anekdotes die hem richting in het denken gaven.

In zijn bordeauxrode, lamswollen trui en zijn lichtblauwe overhemd straalt Jaworski iets vertrouwenwekkends uit. Onder zijn keurig gekamde, zilvergrijze haar stralen grote, warme ogen, die meedansen wanneer hij spreekt en die zijn toehoorder als vanzelf de verhalen intrekken. Jaworski zit vol anekdotes, maar deze vindt hij zelf de belangrijkste.

Want in dit verhaal, vertelt hij, zit de essentie van zijn missie. ‘Het was 1953 en een hevige tornado trof Waco in Texas’, begint Jaworski te vertellen. ‘Ik zat daar toen net op de universiteit en zag voor mijn ogen kantoorgebouwen instorten. Honderden mensen kwamen onder het puin te liggen. Ik ging helpen, samen met een groep anderen. We kenden elkaar niet, maar zonder probleem ontstond daar in een mum van tijd een team vrijwilligers, een spontane hulpbrigade van een man of twintig die mensen ging redden.

We hadden nauwelijks communicatie nodig. Het leiderschap in die groep ging geruisloos over in elkaars handen. Zo hebben we een paar dagen samengewerkt. We zaten in een flow met elkaar. We konden veel meer dan je normaal gesproken zou kunnen. Iedereen was kapot na afloop, maar ik voelde me ook heel erg verrijkt. Er was daar een team ontstaan dat midden in die chaos van de tornado ontzettend goed samenwerkte.’

Hij vroeg zich later vaak af: wat was de bron voor dat zo natuurlijk ervaren leiderschap? Er is volgens hem maar weinig over geschreven. Dat motiveerde Jaworski nog eens extra om door te zoeken.

Nog een anekdote. Hij vertelt over een zondag in 1980, twee dagen nadat hij zijn afscheid had gevierd als advocaat van Bracewell & Patterson in zijn kantoor in Londen. Het was een zondag als alle andere: hij ging ’s ochtends rennen en na thuiskomst The Sunday Times lezen. Daar stuitte hij op een artikel over kwantummechanica, de theorie over natuurkundige wetten rondom het gedrag van materie op extreem kleine afstanden. Het artikel ging over David Bohm, een vooraanstaande theoretische fysicus in Londen. ‘In dat stuk herkende ik van alles’, herinnert Jaworski zich. ‘Bohm bracht natuurkunde en bewustzijn prachtig samen. Ik wilde die man ontmoeten. Meteen!’

Jaworski zocht het telefoonnummer van Bohm en kreeg hem aan de lijn. ‘Het klikte tussen ons’, vertelt Jaworski. Een dag later spraken ze af. ‘We hebben de hele dag met elkaar gesproken. Ik vertelde hem uitgebreid over mijn fascinatie voor de natuurlijke acceptatie van leiderschap in tijden van crisis.’

Volgens Bohm vallen in tijden van crisis — zoals bij het voorval in Waco dat Jawor-ski meemaakte — de sociale grenzen tussen mensen weg. ‘Tussen jou en je medeleden van de hulpbrigade ontstond een single intelligence’, legde Bohm hem uit. Om leiderschap breed en op natuurlijke wijze in een groep geaccepteerd te krijgen, moet je dus, zo concludeerde Jaworski, een manier vinden om die sociale grenzen te laten wegvallen. ‘Alles in de wereld, iedereen in dit universum, is uiteindelijk met elkaar verbonden. There is separa-tion without separateness. Apart, maar niet onderling los. De wereld is in wezen onscheidbaar. Allen en alles zijn één.’

Dankzij Bohm kreeg Jaworski het beslissende inzicht dat ieder mens in de kern voor alle mensen staat. ‘Daar ligt voor mij de bron van alles, de bron ook voor leiderschap. Want wie in staat is de kern van zichzelf te raken, raakt de hele mensheid. Elk individu dat daartoe in staat is, dat daar gevoelig voor is, draagt bij aan de verandering van alle mensen.’

De theorie is inmiddels wetenschappelijk bewezen door een van Bohms studenten, de natuurkundige John Stuart Bell uit Noord-Ierland, die aantoonde dat de wereld in wezen onscheidbaar is. ‘Hij deed in zijn onderzoek het volgende’, doceert Jaworski.

‘Atoomdeeltjes die in één systeem zaten, werden gescheiden van elkaar en op grote afstand van elkaar geplaatst, bijvoorbeeld het ene atoomdeeltje in New York en het andere in Amsterdam. Als de draairichting van een van die twee deeltjes werd aangepast, veranderde het andere deeltje gelijktijdig ook van draairichting. Dat is het bewijs dat we uiteindelijk allemaal verbonden zijn.’

Het is een manier van denken die aansluit bij Jaworski’s nieuw verkregen inzichten over leiderschap. De nieuwe leiders verstaan de kunst om de kern in zichzelf te raken en verandering in gang te zetten — eerst bij zichzelf, daarna bij de groep die hij of zij leidt.

Bohm hielp hem op weg met zijn inzichten, maar het duurde nog vele jaren voordat Jaworski een doorbraak in zijn eigen onderzoeken forceerde. Twee jaar geleden kreeg hij een uitnodiging voor een samenzijn van oud-studenten van David Bohm in Italië. In Pari, bij Siena, zouden ze een week lang praten over de geestelijke erfenis van Bohm. Jaworski: ‘Ik heb alles afgezegd, ben naar Italië gegaan en heb een unieke week gehad met twaalf andere Bohm-adepten.’ De bijeenkomst zelf, vertelt Jaworski stralend — zijn dunne, lange vingers zwaaien er zwierig bij door de lucht — voelde ‘als een opera vol algebraformules’.

Verrijkt keerde hij terug uit Pari. En toen wist hij ook dat hij verder wilde in deze richting, dat er een nieuw boek geschreven moest worden en dat het tijd werd voor een nieuw centrum voor leiderschap. Het zoeken naar de bron van leiderschap in jezelf is zijn levensmissie geworden.

Zijn enthousiasme is aanstekelijk, dat weet hij zelf ook wel. Jaworski wil zijn inzichten dan ook ontzettend graag delen. En Nederlanders, benadrukt hij nog maar eens, staan open voor dit verhaal. ‘Jullie hebben een talent om samen te werken. Dat maakt het vinden van de bron van leiderschap een stuk makkelijker.’

En hij voegt er waarschuwend aan toe: ‘Het is duidelijk dat we nu nieuw leiderschap in de wereld nodig hebben. Er zijn grote problemen die dringend om een oplossing vragen. In feite blaast nu over de hele wereld die tornado die ik in Waco zag. Als we nu die groep kunnen vormen, die hulpbrigade, dan komt er iets moois tot stand. Nederland speelt daar een belangrijke rol bij. Let maar op!’

Lees ook:

Intensive Leiderschap voor vernieuwing