De les van Ivan Illich

Jurriaan Kamp | 120 oktober 2009 issue

Een van de meest prominente plekken in onze boekenkast is ingeruimd voor het werk van Ivan Illich, de Oostenrijkse cultuurfilosoof die in zijn boeken haarscherpe kritiek leverde op de gangbare opvattingen over gezondheidszorg, onderwijs, energie en economische ontwikkeling. Met name onze exemplaren van Medical Nemesis en Deschooling Society zijn stukgelezen, omdat ze bij iedere lezing weer nieuwe inzichten bieden.

Het is verrassend – en soms ook wat ontmoedigend – te constateren hoe actueel en relevant de ideeën van Illich, die overleed in 2002, nog steeds zijn. Een rode draad door zijn oeuvre vormt zijn observatie dat we in de Westerse wereld de neiging hebben een menselijke behoefte te institutionaliseren. Zo hebben kinderen een aangeboren nieuwsgierigheid, die op onze scholen niet zozeer wordt aangewakkerd, maar eerder afgeleerd vanwege de noodzaak voor onderwijsinstellingen om een reeks van bepalingen en wetten te volgen. Zelfs bij de recente moderniseringen van het onderwijs wordt niet de vraag gesteld of een school eigenlijk wel het optimale klimaat biedt voor een kind om zijn eigen honger naar ontdekkingen te stillen. Daarmee ontnemen we kinderen het recht zich te ontwikkelen op een manier die bij hen en hun interesses past.

In de gezondheidszorg zijn de gevolgen van deze institutionalisering nog schrijnender. Illich stelt dat de medicalisering van de samenleving betekent dat u en ik levenslange patiënten zijn geworden, voor wie bij ieder kwaaltje een medische expert klaarstaat. Dat heeft er volgens Illich toe geleid dat de eigen verantwoordelijkheid om gezond te eten en te leven een -concept is geworden dat door artsen nauwelijks serieus wordt genomen: uw gezondheid is immers hún zaak...

Ik moest opnieuw aan Illich denken tijdens het maken van dit nummer. In ons omslagartikel vertelt Karen Armstrong over haar nieuwe boek. In De kwestie God beschrijft ze hoe religie een belangrijke rol kan vervullen om de huidige interculturele spanningen op te lossen. Maar Armstrong, die al jaren populaire boeken schrijft over de drie monotheïstische godsdiensten, beseft ook dat de hogere kringen van de geloofsgemeenschappen een heel andere agenda hebben dan het bevorderen van wederzijds begrip en samenwerking: die agenda wordt geleid door de behoefte om het instituut waarvan zij deel uitmaken in stand te houden.

Die botsing met de kerkelijke orde heeft Illich aan den lijve ondervonden. In de jaren zestig was hij een katholieke priester toen hij in Mexico een centrum oprichtte waar taalles werd gegeven aan Amerikaanse missionarissen die gingen werken in Latijns-Amerika. Omdat Illich kritisch stond tegenover de verspreiding van het opkomende ontwikkelingsdenken, onderwees hij de missionarissen dat zij hun eigen culturele waarden niet moesten opdringen aan de gemeenschappen waar zij te gast waren. Die houding resulteerde in een conflict met het Vaticaan – dat kennelijk redenen had om meer te verspreiden dan bijbels alleen – waarna Illich de uitoefening van zijn ambt neerlegde.

De les van Illich: zodra een verlangen – en het geloof in een God of een bovenzinnelijk bewustzijn ís volgens Armstrong een diep menselijk verlangen – zich laat vangen in een instituut, ontstaat vroeg of laat het moment dat het instituut belangrijker wordt dan het verlangen. Dat is een tendens die Illich herkende als een groot gevaar voor een vrije samenleving. Om te ontdekken hoe we ons leven en de wereld beter kunnen inrichten, is dat een inzicht waar we niet vaak genoeg aan kunnen worden herinnerd.

P.S.: In 2001 hebben Hélène en ik een bezoek gebracht aan Ivan Illich, over wie wij in onze editie van september/oktober 2001 een omslagthema schreven. Als dat nummer niet vooraan in uw boekenkast staat, kijk dan op Ode:sept/okt 2001 voor een aantal artikelen over hem en fragmenten uit zijn boeken.

Tools: Bespreken | Email | Print | RSS | Nieuwsbrief
Save/Share:

Comments