Scenario-schrijver en regisseur Johan Kramer praat met Ode-hoofdredacteur Max Christern over zijn nieuwe film The Crisis & Us:
Waar komt het idee voor je nieuwe film vandaan?
‘Ik liep al een tijdje rond met de gedachte dat het een interessant experiment zou zijn om situaties die me aanspreken, dingen die ik zie gebeuren op straat, mensen die je ziet praten op een plein, te filmen. Ik wilde me bij dat filmen gewoon laten leiden door wat er echt gebeurt. Dat heeft alles te maken met mijn achtergrond als reclamemaker. Daar creëer je altijd een werkelijkheid. Nu wilde ik eerst die werkelijkheid eens filmen om er vervolgens een verhaal bij te maken. Ik besloot dus op een dag om altijd mijn camera bij me te hebben zodat ik altijd die situatie die me opviel of aansprak te filmen.’
Had je toen al een idee hoe al die filmpjes één film konden worden?
‘Nee, ik ben gewoon begonnen met filmpjes maken. Maar toen brak de economische crisis uit. Op 15 september 2008 viel Lehman Brothers om. Ik zat toen in Praag en las de kranten: er was een soort paranoia uitgebroken, het was alsof de wereld aan het vergaan was. Black Monday, schreeuwde iedereen. Ik las die dagen alle berichten, groot en klein, in de kranten en toen viel het kwartje bij me: mijn film zou over de crisis gaan, dat was het verbindende thema voor al die filmpjes. Ik ging vanaf dat moment natuurlijk gerichter filmen op de reizen die ik maakte.’
Wat wil je met de film vertellen?
‘Het is niet zo moeilijk om een hele zwartgallige, sombere film te maken over de crisis. Maar zo wilde ik er niet naar kijken. Zo zit ik ook niet in elkaar. Ik was benieuwd wat die crisis op micro-niveau met ons doet en ik ben benieuwd wat we er van kunnen leren. De toon is optimistisch, zo zit ik zelf ook in elkaar. Natuurlijk, de crisis is een enorme klap, maar ik denk dat het een reactie is op wat ik de afgelopen jaren steeds gekker zag worden: het marketingdenken van eindeloze groei, elk jaar moest er weer meer verkocht worden. Waar houdt dat op?, vroeg ik me wel eens af. Nou, hier dus. De crisis als correctie. Het brengt ons noodgedwongen op een ander pad.’
Hoe zitten die gedachten verwerkt in de film?
‘Ik heb de beelden geschoten, op verschillende plaatsen in de wereld – Tsjechië, Spanje, IJsland, Argentinië, Duitsland, Japan – en ik heb er vervolgens zelf de verhalen bij geschreven. Daarbij liet ik me inspireren door de stukjes die ik in de media tegenkwam. Zo las ik bijvoorbeeld dat de verkoop van fastfood stijgt vanwege de crisis. En in die dagen filmde ik een straatverkoper met hotdogs op een plein in Berlijn. Zo begint een verhaalidee in mijn hoofd. Het leidde tot het stukje over de Sausage Astronaut die met een enorm apparaat op zijn rug, ondanks een hernia in de kou toch worsten staat te verkopen.’
Hier lopen fictie en non-fictie dus door elkaar heen?
‘Ja, ik verweef ze in die verhalen. De mensen weten in de meeste gevallen ook niet dat ze gefilmd zijn. In een paar gevallen is er iets geënsceneerd, maar de meeste beelden zijn spontaan geschoten, met toeval als leidraad. Bij de verhalen die ik er bij schrijf, begeef ik me bewust in de zone tussen fictie en non-fictie in. Dat vind ik voor het schrijven een prettig gebied voor mezelf.’
Je noemt het zelf ‘een film voor je oren’. Waarom?
‘Dat zeg ik omdat het beeld zo monotoon is. Daar verdrink je als kijker soms in, dus je moet wel luisteren. Het is het tegenovergestelde van het visuele bombardement op televisie waar de beelden vaak zo snel achter elkaar zitten dat je soms vergeet te luisteren. David Saire, een Brit met een prachtige stem, leest de verhalen voor en hij vertelt het heel mooi “klein” zodat je als kijker/luisteraar zelf je conclusie kunt trekken. En de verbindende muziek tussen de stukjes is van Tom Holkenborg, beter bekend als Junkie XL. Ik was met hem aan het werk voor dat project in Praag toen de crisis uitbrak en vertelde hem van mijn plan. Ik wilde aanvankelijk tien componisten vragen om een eigen stuk over de crisis te maken. Maar Tom vond het zo’n mooi plan dat hij een dag later vroeg of hij niet alles mocht doen. Dat vond ik meteen een goed idee, want hij begreep vanaf het eerste moment precies het gevoel dat ik de film wilde meegeven. En zijn muziek vult dat gevoel perfect in.’
Wanneer kan iedereen je film gaan zien?
‘Op de site van Ode laten we de film 1 dag in premiere gaan en wel op 15 september, precies een jaar na de val van Lehman Brothers. Het is een dinsdag dit jaar, Prinsjesdag in Nederland. Na Black Monday dopen we deze dag op de site van Ode om tot Bright Tuesday in de overtuiging dat we met een optimistische blik en een jaar crisiservaring op zak de toekomst ingaan. Het kan dankzij de crisis alleen maar beter met ons gaan vanaf nu! En dan in het najaar volgen er nog speciale bioscoopvertoningen in alle steden waar de film zich afspeelt.’
Bekijk fragmenten uit The Crisis and Us, de nieuwe film van Johan Kramer
Verhalen van de crisis
