Ik lach, dus ik besta

Blaine Greteman | 118 juli/augustus 2009 issue

In dat opzicht leek het sterk op de uitbarstingen van ‘wild gelach’ die ik tegenkwam tijdens mijn onderzoek naar sektarische groeperingen in het Engeland van de zeventiende eeuw, een gelach dat de solidariteit binnen een radicale, machteloze groep dissidenten versterkt en zich richt tegen een dominante, autocratische cultuur. Dat is tenslotte het wezen van de satire. Satire is misschien wel de meest meedogenloze vorm van humor en is doorgaans eigenlijk niet grappig. Het is een rebellie tegen de normen en de gezapigheid, een verbeten commentaar op onderdrukking, of een jammerklacht tegen maatschappelijke trends en culturele verschijnselen.

Het essay A Modest Proposal van Jonathan Swift, uit 1729, is een oervoorbeeld. Er is in feite niets ‘grappigs’ aan zijn voorstel om de Ieren hun hardnekkige honger en armoede te laten verhelpen door hun eigen kinderen op te eten. Maar lachen om het idee van Swift is en was een spel met het volstrekt subversieve idee dat kannibalisme nog humaner was dan de koloniale politiek van de Engelsen, die op de een andere manier mensen verslond. Wild lachen versterkt de subversieve werking van satire en bevrijdt deze uit het keurslijf van de geschreven tekst. De schoolkinderen die hun juf uitlachen als ze haar krijtje laat vallen - en die onstuitbaar blijven lachen, terwijl zij probeert haar houding te herwinnen - ontketenen een kleine rebellie die de mystiek van de onfeilbare autoriteit lek prikt.

Dat Provine ging zich ging -richten op lachen, kwam door zijn onderzoek naar een andere vorm van aanstekelijk gedrag: geeuwen. Recent onderzoek aan het Imperial College en University College in Londen doet vermoeden dat beide fenomenen te maken kunnen hebben met -spiegelneuronen, -hersencellen die een signaal afgeven zodra we een handeling verrichten en wanneer we iemand anders diezelfde handeling zien verrichten. Neurowetenschappers opperen dat spiegelneuronen het mechanisme kunnen vormen waardoor we de bedoeling en handelingen van andere mensen kunnen begrijpen, in feite door ze in onze eigen geest na te bootsen. ‘Je moet afstand nemen van de gedachte dat veel menselijk gedrag rationeel kan worden verklaard,’ zegt Provine, ‘want we zijn niet rationeel.’

Tijdens een lachsalvo kunnen we in-stemming en onderling begrip communiceren, maar volgens Provine is het belangrijker dat we een mentale ruimte met anderen delen. Uit onderzoek blijkt dat terwijl onze spiegelneuronen signalen afgeven als reactie op wat er in de geest van iemand anders gebeurt, ons gelach de neiging heeft zich te verknopen en antifoon te worden, als een duet of een refrein in een liedje, vooral als we lachen met vrienden. ‘Door te lachen, komen we zij aan zij in het leven te staan, binnen een speels universum’, zegt Keltner van de Universiteit van Californië in Berkeley. ‘Het benadrukt een wederzijds begrip van de wereld, dus is het de basis van onderlinge afhankelijkheid, intimiteit en gelijkgestemdheid.’

Of zoals Provine het ironisch verwoordt: ‘Jezelf kietelen is nog treuriger dan seks in je eentje.’ Bijna alle sociale zoogdieren kietelen elkaar en stoten geamuseerd, op lachen lijkend gehijg, getjirp of gekreun uit terwijl ze in een speelse situatie over elkaar buitelen. Wetenschappers aan het J.P. Scott Center voor neurowetenschappen, geestes- en gedragsonderzoek aan de Bowling Greene State University in Ohio hebben bijvoorbeeld ontdekt dat ratten hoogfrequente tjirpgeluidjes uitstoten als ze worden gekieteld. Ze konden melden: ‘De ratten die we kietelden, raakten sociaal aan ons gehecht en waren al snel geconditioneerd om nog meer te worden gekieteld.’ (Bekijk een video lachende knaagdieren op www.ode.nl/knaagdieren.)

Uit deze resultaten blijkt dat lachen en de technieken die tot lachen leiden, de lijm vormen die mensen bij elkaar houdt. John Gottman, een psycholoog die is gespecialiseerd in de stabiliteit van huwelijken en in echtscheidingen, heeft ontdekt dat bij echtparen die meer dan zeven jaar zijn getrouwd, een gebrek aan lachen een veel betrouwbaardere voorspeller van echtscheiding is dan de manifestatie van openlijke vijandigheid. ‘De kwaliteit van onze relatie gaat gelijk op met hoe vaak we samen hebben gelachen’, merkt Keltner op.

De sociale functie van lachen heeft ook een duistere kant. ‘Als we beschikten over een complete vocabulaire van het lachen, zouden we waarschijnlijk weten dat er tussen de veertig en vijftig soorten lachen bestaan die kwalitatief van elkaar verschillen en allemaal een andere betekenis hebben’, aldus Keltner. (Kijk voor Ode’s ultieme lachencyclopedie naar ‘Anatomie van het lachen’ op de volgende pagina.) ‘Lachen en dan de specifieke klankkleur ervan kan een breed spectrum aan betekenissen uitdragen: spottend en misprijzend, verlegen en geremd, en ga zo maar verder.’

<< PREVIOUS 1 2 3 4 NEXT >>
view as a single page