Email   Print

Share

Alle beetjes helpen

Hoe we kennis kunnen omzetten in goede acties.

Illustratie: Maaike Verwijs

We weten best dat het beter is voor het milieu als we minder autorijden. We weten best dat de bio-industrie zal stoppen met haar dieronterende werkwijzen als we minder of geen vlees eten. We weten best dat heel goedkope spullen in winkels een aanwijzing kunnen zijn voor de slechte arbeidsomstandigheden waarin deze zijn gemaakt. En toch blijkt uit onderzoek telkens weer dat weten en doen twee verschillende dingen zijn. Zo’n tachtig procent van de mensen is van mening dat om klimaatverandering te keren er veel moet gebeuren – en toch blijkt uit ons gedrag niet diezelfde urgentie.

Wat is er nodig om ons gedrag te wijzigen? Het antwoord op deze vraag is essentieel om de grote crises te lijf te gaan, dus moeten we niet alleen luisteren naar verlichte economen, filosofen, spiritueel leiders of milieuexperts, maar ook naar gedragswetenschappers. Er is de afgelopen jaren veel onderzoek gedaan naar waarom we doen wat we doen. De belangrijkste reden waarom meer kennis niet direct leidt tot een verandering in gedrag, zo blijkt, is dat het meeste gedrag ‘automatisch’ is en wordt aangestuurd door onbewuste delen van onze hersenen. De daad bij het woord voegen wordt zo niet eenvoudig.

Gedrag is echter wel te beïnvloeden. Uit steeds meer gedragsonderzoeken blijkt bijvoorbeeld dat normoverschrijdingen van anderen invloed hebben op hoe wij handelen. In een steeg waar een muur is volgeklad terwijl er een bordje met ‘no graffiti’ hangt, gooien we veel eerder onze troep niet in de prullenbak, maar op de grond dan wanneer de muur keurig schoon is. Daaruit valt af te leiden dat de sociale norm moet worden gecommuniceerd en normoverschrijdingen moeten worden aangepakt. Dat zijn taken voor de overheid, maar ook wijzelf kunnen een rol vervullen in dit verhaal.

Mensen voldoen graag aan de sociale norm: we willen doen wat anderen doen. Zo werkt het heel goed om in hotels gasten aan te zetten tot hergebruik van hun handdoeken door in de badkamer een tekstje te hangen: ‘In dit hotel wordt door 75 procent van de gasten de handdoek hergebruikt.’ Ook een experiment in Canada waar de bewoners van een woonwijk te horen kregen wat het gemiddelde energieverbruik was in hun buurt, leerde dat de huishoudens die meer verbruikten binnen een maand richting het gemiddelde waren gezakt. Dat sluit aan bij onze intrinsieke behoefte aan wederkerigheid: als iedereen meedoet, willen wij ook wel onze bijdrage leveren. Bovendien weten we vaak onbewust wat sociaal wenselijk is. Neurowetenschappers van de Radboud Universiteit in Nijmegen hebben aangetoond dat mensen die bepaalde oordelen hebben die niet overeenkomen met de sociale norm, een signaal krijgen vanuit het deel van de hersenen dat normaal gesproken waarschuwt bij fouten.

Ook blijken we behoefte te hebben om zelf consistent te zijn. Als we een keer hebben meegedaan aan een kleine actie en ons gedrag daardoor hebben veranderd, zullen we daarna meer geneigd zijn om ook met grotere verzoeken tot verandering mee te gaan. Daardoor is een eenvoudige campagne als een spaarlampenactie een goed idee om op de langere termijn tot duurzame energiebesparing te komen. Dat is goed nieuws: kleine veranderingen van gedrag kunnen grote gevolgen hebben. Als we eenmaal ons gedrag een beetje hebben veranderd, zullen we dit vaker doen. Dat betekent dat we het kleine moeten eren. De volgende keer dat uw buurvrouw de fiets pakt in plaats van de auto, of een vriend die vleesliefhebber is vegetarisch kookt, prijs hen dan uitvoerig.

P.S. In het maartnummer heb ik de lezers van Ode uitgenodigd om mee te discussiëren. Een aantal van u heeft dat gedaan. Dank daarvoor! Graag nodig ik u nogmaals uit uw visie te geven op hoe we snel een betere wereld kunnen bereiken.