Email   Print

Op zoek naar de medicijnkast van de natuur

De inheemse bevolking van Peru kweekt medicinale planten om haar zijn inkomen veilig te stellen – en het kwetsbare ecosysteem.

Peruaanse boeren met hun kudden lama's op de hooggelegen bergweiden in de buurt van Cunurana. Nu de traditionele bronnen van inkomsten wegvallen, halen inheemse bewoners hun inkomsten uit de kweek van medicinale planten.

Foto: Bates Littlehales/National Geographic

In de drukke aankomsthal staat Sandro naar me te zwaaien. Hij is de neef van Sergio Cam, met wie ik al tien jaar nauw samenwerk. Het is één uur ’s nachts. Mijn vliegtuig landde uren te laat op het vliegveld Jorge Chávez in Lima en Sandro brengt me met de auto naar het huis van Sergio in Chorillos.

We glijden Lima uit in een mengsel van zeemist, uitlaatgassen en een overdaad aan industriële walmen, dat zwaar op je slijmvliezen slaat. We rijden langs betonnen huizenblokken achter zwaar bewaakte muren, waar rollen prikkeldraad op zitten. Bewakers met kogelvrije vesten staan te niksen in de deuropeningen. Lima wekt de indruk dat het Laatste Oordeel zich heeft voltrokken en dat het handjevol mensen dat we op straat zien, de trieste overlevenden zijn.

Ik ben medicijnjager van beroep en zoek naar planten met gunstige eigenschappen die ik nader onderzoek. Ik werk samen met inheemse volken, handelaars, wetenschappers en media om er populaire gezondheidsproducten van te maken die op de markt kunnen worden gebracht. Ik geef ook les aan de Universiteit van Massachusetts in Amherst. Mijn college, de Medicijnkast van de Sjamaan, is een onderdeel van de cursus Medicinale planten. Als tiener kwam ik voor het eerst in aanraking met medicinale planten en dat zette me op dit spoor, zodat ik nu de wereldbol afreis om plantaardige geneesmiddelen te promoten. Deze reis brengt me naar de centrale hooglanden van de Andes, waar ik mensen bezoek die het supervoedingsmiddel maca kweken. We werken tien jaar met hen samen. Ik ga ook langs bij twee projecten die we hebben opgezet in een dorpje met hulp van mijn werkgever Naturex, een Frans bedrijf dat handelt in botanische extracten. In de buurt van het stadje Pucallpa in de Amazone willen Sergio en ik proberen steun te verlenen aan een inheemse bevolking die in armoede leeft en medicinale planten kan aanleveren.

Dit zijn de plekken waar het gevecht wordt geleverd om inheemse volkeren te verzekeren van een duurzaam inkomen en enkele uiterst waardevolle en kwetsbare ecosystemen op aarde te beschermen.

Na de hele nacht in de logeerkamer van Sergio muggen te hebben platgeslagen, tref ik mijn gastheer aan in de huiskamer met zijn vrouw Jenny en hun dochter Amy. Sergio en ik omhelzen elkaar, met mijn lange lijf tegen zijn gestalte als van een Amerikaanse brandkraan. Hij is een kop kleiner dan ik en heeft altijd een honkbalpetje over zijn paardenstaart. We drinken koffie en eten toast met jam voor we naar de Andes gaan. ‘Klaar voor vertrek, meneer Chris?’

Reken maar dat ik klaar ben.

Peru heeft landschappelijk een hoop diversiteit te bieden, van de woestijn aan de kust tot de Andes met zijn besneeuwde toppen en het intens groene bekken van de Amazone. Peru ligt ook ontegenzeggelijk zwaar onder vuur. Lima onthulde mij even een mogelijk angstaanjagende toekomst, geteisterd door armoede, vervuiling en misdaad. De steden in de Andes en Amazone zijn nauwelijks beter. Maar de natuur is er nog altijd, in al haar pracht en glorie.

The Ucayali River in central Peru has long been a lifeline for the country's native peoples.

Photo: Chris Kilham

Exploitatie van natuurlijke hulpbronnen is in Peru de waan van de dag. Als je iets kunt vangen, omzagen, wegboren of uitgraven, dan gebeurt dat ook. Complete bergen tuimelen omlaag voor de mijnindustrie en de wouden van de Amazone zijn al honderden kilometers weggekapt. De fauna verdwijnt zienderogen en de kustwateren van Peru worden leeggevist. Duurzame ondernemingen helpen op bescheiden schaal de wijdverspreide vernieling wat te temperen.

In 1998 reisde ik voor het eerst hiernaartoe om onderzoek te doen naar maca, een supervoedingsmiddel dat oorspronkelijk werd verbouwd door de Inca’s. Ik leerde er Sergio kennen, die bezig was om in de afgelegen centrale hooglanden van de Andes een leverantiebedrijf voor maca op te zetten, Chakarunas Trading. We konden het goed met elkaar vinden.

Al tien jaar hebben Sergio en ik hard gewerkt om de handel in maca te stimuleren. Sergio gaat over de praktische uitvoering, de huur van percelen land, biologische certificaten, inkoop van zaden, opbouw van installaties en de logistiek van oogsten, drogen en transport. Naturex, mijn werkgever, zet jaarlijks tienduizenden kilo’s maca om in geconcentreerd extract. Intussen verzorg ik de promotie over de zegeningen van maca en andere plantenextracten, zowel voor de gebruikers als voor de inheemse mensen die ze produceren.

In de rode Nissan Trooper van Sergio klimmen hij, Sandro en ik naar Ninacaca, in de centrale hooglanden van de Andes. Langs de gehele weg staan gedenktekens voor mensen die bij een ongeluk zijn omgekomen. We bereiken op 4810 meter het hoogste punt bij Abra Natonia, waar de lucht ijl is en de kou overal doorheendringt. Welkom in de Andes!

We zijn bij de Chakarunas Trading Company in het stadje Ninacaca op een hoogte van 4270 meter. Het maanlandschap hier ligt op de grens van twee provincies, Pasco en Junin, en is voorzien van polletjes scherp gras tot kniehoogte, luchten die zich uitstrekken in het oneindige en adembenemende vergezichten op de besneeuwde Andes. Het stadje is de thuishaven van veel macaboeren en handelaren in maca.

De wortel van de maca lijkt op een radijs en wordt tot meel vermalen om er taarten, koekjes, sauzen, stoofpotten en allerlei soorten drank van te maken. Voor de mensen van Ninacaca is het verbouwen van maca een betere, gezondere manier van leven dan werken in de openluchtmijn van Cerro de Pasco of in Doe Run, de giftige loodsmelterij in La Oroya. Hoe meer omzet in maca we kunnen genereren, des te beter worden de leefomstandigheden van deze mensen. Conform de uitgangspunten van duurzaam handeldrijven verwerven de gebruikers van maca een betere gezondheid, blijft het land dankzij biologische landbouw schoon en vruchtbaar, en kunnen de macaboeren en hun gezin gerieflijk en waardig leven, en daarbij iets doen waarin ze plezier hebben. Tien jaar geleden kon je in de Verenigde Staten of in Europa geen maca aantreffen. Nu kun je macawortel in poedervorm kopen om te bakken of toe te voegen aan shakes, tabletten, capsules en allerlei voeding. Chakarunas Trading is een van de grotere leveranciers van maca en Naturex en is het grootste verwerkende bedrijf. We werken allemaal samen en hebben geholpen om maca verwerkt te krijgen in een scala aan producten, van dranken tot energierepen, tot welzijn van zowel consumenten als macaboeren.

Dit keer richt ik in Ninacaca mijn aandacht op de vooruitgang van twee projecten. Ik heb foto’s gemaakt van de nieuwe tandheelkundige kliniek en het internetcafé dat Chakarunas heeft opgezet en dat door de Naturex Foundation is gefinancierd, een non-profitorganisatie vanuit ons bedrijf die gemeenschappen op het platteland helpt waarvan het zijn planten betrekt. De tandheelkundige kliniek en het internetcafé zijn gratis. Voor de eerste keer heeft het kleine Ninacaca goede tandheelkundige zorg en toegang tot de rest van de planeet via het wereldwijde web. Sergio, Sandro en ik handelen in Ninacaca verschillende aspecten van de handel in maca af en bezoeken diverse bevriende kwekers. De kweek van maca is niet weggelegd voor watjes. Het is zwaar werk, vrijwel geheel met de hand gedaan, met arme grond, een vijandig klimaat, een schroeiende zon en een venijnige wind. Sergio heeft een tractor aangeschaft en die maakt het bewerken van de grond oneindig veel gemakkelijker. De wortels moeten ongeveer negen maanden groeien en worden met de hand geplukt. De wortels worden enkele maanden gedroogd tot ze hard zijn als steen. Ze blijven jaren goed zonder kwaliteitsverlies.

Dagen later verlaten we de hooglanden via Tarma, bekend als de Parel van de Andes, onderweg terug naar Lima om een vliegtuig te pakken naar onze volgende bestemming. We komen langs velden vol paarse, witte en gele bloemen, die gekweekt worden voor de export, en genieten van schitterende vergezichten over de Andes. Ruige bergtoppen in bruin, roestig rood en leisteengrijs – sommige zijn kaal en andere bedekt met scherpe pollen gras. Op de hellingen staan lama’s, alpaca’s en vicuñas.

We zien enorme aanplantingen van de opuntia-cactus, die wordt gekweekt voor de cactusvijgen, die nu nog een paar maanden moeten rijpen voor ze mooi rood worden. De lucht wordt met speren doorkliefd door de enorme blauwe agave. Kudden schapen scharrelen de weg over. Ezels staan er met blauwzwarte ogen, zonder touw. Onder de boomgrens staan overal eucalyptussen, omdat dat het snelst groeiende paalhout is en ze een goede weerstand hebben tegen insecten. Sergio laat de Nissan hard werken en haalt telkens opnieuw vrachtauto’s van de mijn in. We slingeren langs scherpe bochten in de bergweg en ik grijp het handvat boven het portier. Mijn schouder zet zich schrap. In Lima nemen Sergio en ik een vlucht van 45 minuten naar het stadje Pucallpa in de Amazone, dat eruitziet als een plek in het Wilde Westen en ook zo aanvoelt. Het verkeer is een grote chaos, voornamelijk kleine taxi’s, brommers en scooters. De gebouwen zijn doorgaans laag en vervallen. Zaken worden vooral op straat gedaan. De sfeer is erg levendig, het weer warm en vochtig, wat mij wel bevalt. We gaan naar het Sol del Oriente Hotel, waar we op onze manier voor een paar dagen ons kantoor zullen vestigen.

In 1988 is het opperhoofd van Chananjao gestorven, een kleine inheemse gemeenschap van Shipibo’s aan de imposante Ucayali-rivier net buiten Pucallpa. Zijn overlijden betekende een flinke emotionele schok voor de achterblijvers. Tien jaar later is de kleinzoon van de leider, Guillermo Barbaran Sinti, teruggekeerd van zijn studie in Lima. Hij werd gekozen tot nieuw opperhoofd van het dorp. In 2004 waren de allerlaatste volwassen bomen verdwenen die de bevolking van Pucallpa tientallen jaren van een inkomen hadden voorzien. De houtbedrijven die Chananjao vroeger geld betaalden voor de bomen die ze kwamen omzagen, waren klaar met hun werk. Geen bomen meer, geen geld meer.

De paiche, een zeer gewilde riviervis die de mensen in Chananjao een inkomen verschafte, was ook verdwenen. Paiche is de grootste zoetwatervis ter wereld. Het is de zwaardvis van de Amazone, uitermate smakelijk en uitermate bedreigd. De meeste paiche, ooit alom aanwezig, is nu uitgeroeid.

Zonder middelen van bestaan zou het dorp ten onder gaan. Zonder inkomen waren veel inwoners gedwongen om hun heil elders te zoeken, vaak in vervallen wijken aan de rand van Pucallpa. Niet langer werd alles wat ze nodig hebben geleverd door de koesterende koepel van het regenwoud, en de machtige rivier verschafte hun ook geen vis in overvloed meer. In uitgestrekte delen van de Amazone is het verhaal precies eender. Het woud, het wild en de mensen zijn weggevaagd, allemaal vanwege winst op de korte termijn.

Halverwege vorig jaar nam Sinti contact op met Naturex. De mensen van Chananjao, zei hij, wilden graag medicinale planten aan Naturex gaan leveren. Hij beweerde dat de dorpelingen van de Shipibo’s wel zo’n vijftien plantensoorten konden oogsten, waaronder de zeer gewilde uña de gato (‘katnagel’), goed tegen ontstekingen, sangre de grado (‘drakenbloed’) dat de huid herstelt, en chuchuhuasi, een favoriet pijnstillend middel. Zijn e-mail werd naar mij doorgestuurd. Ik belde Sergio in Lima en vroeg hem of hij zin had om naar Chananjao te gaan om de situatie zelf te beoordelen. Dat wilde hij wel. De gemeenschap was er zeer beroerd aan toe, meldde hij me na afloop.

Vorig jaar augustus reisde ik zelf naar Chananjao om te zien wat we konden doen. De situatie was nog erger dan ik had verwacht. De ooit welvarende gemeenschap was verworden tot een schamel stelletje wanhopigen dat zich nog maar nauwelijks overeind wist te houden. Ze leefden in grote armoede in de verzengende hitte op een kaal stuk land omgeven door platgeslagen bos. Het krioelde er van de slangen, er zaten te veel piranha’s in het water om te kunnen baden. Het was één grote puinhoop.

Deze keer ontmoeten we in het Sol del Oriente twintig dorpelingen uit Chananjao, die onmiddellijk om geld vragen. We leggen uit dat het onze taak is alles in kaart brengen wat nodig is om voor de mensen van Chananjao een bedrijf op poten te zetten dat botanische producten oogst, droogt en exporteert. Daarvoor moet er samenwerking ontstaan tussen het dorp van de Shipibo’s, Naturex en Chakarunas Trading.

De logistieke problemen zijn immens. We regelen dat er een officiële inventarisatie wordt uitgevoerd van de duizend hectaren land in Chananjao, een voorschrift van de overheid dat zal bepalen hoeveel medicinale planten we straks mogen oogsten. Het nationaal instituut voor natuurlijke hulpbronnen van Peru (INRENA) stelt grenzen aan de hoeveelheid planten die mag worden geoogst, afhankelijk van de dichtheid van begroeiing. Als een plant als de uña de gato overvloedig voorkomt in een bepaald gebied, staat INRENA een hoger tonnage aan oogst toe dan wanneer een plant erg zeldzaam is. De inventarisatie is de formule waarmee de bevolking van Chananjao aan de slag kan binnen de handel in medicinale planten.

In de loop van meerdere dagen praten Sergio en ik in Pucallpa met veel voormalige inwoners van Chananjao. Ze lopen in lompen, zijn wanhopig, gespannen en angstig. Sergio en ik nemen een brommertaxi naar de buitenwijken van Pucallpa, waar veel mensen uit Chananjao in schamele hutjes wonen. We bespreken daar wat nodig is om een handelsonderneming van de grond te krijgen. De toestand in deze modderige, troosteloze wijken is vreselijk: niet eens de meest elementaire voorzieningen, geen riolering, nauwelijks water, heel af en toe stroom. Dit is de plek waar de inheemse mensen wegkwijnen als het bos verwoest is, en de rivier is leeggevist.

Om een uitvoerbaar plan in elkaar te zetten, moeten Sergio en ik de wettelijke voorschriften en de logistieke verbanden in het oog houden. Onder die voorschriften vallen de inventarisatie en de juiste vergunningen. Wat de logistiek betreft, moeten we uitzoeken hoe we een adequate drooginstallatie op basis van zonlicht kunnen bouwen, zodat de geoogste planten naar behoren kunnen worden gedroogd. Dan heb je nog het transport, waarvoor je zakken nodig hebt, boten en vrachtwagens. Wie gaat al deze bezigheden coördineren? We zullen één of twee mensen moeten vragen om dingen te regelen.

‘Weet je, ik denk dat het ons wel gaat lukken met deze mensen’, zegt Sergio tegen me. We bestuderen de kosten van de inventarisatie, een droger op zonne-energie en het transport. Voor ons liggen landkaarten en lijsten. We zijn naar de kade in Pucallpa geweest en hebben prijzen opgevraagd voor allerlei soorten boten en voor de verlading. Ik frons een wenkbrauw. ‘Hoe kom je tot die conclusie?’

Sergio leunt even achterover. ‘Nou kijk, er is niet zoveel geld nodig om dit op gang te krijgen en de kosten zijn hier sowieso heel laag.’

Na een wirwar aan vergaderingen, gesprekken, lijsten, plannen en schema’s, menen Sergio en ik dat we voldoende informatie hebben, zodat ik een voorstel kan gaan doen aan Naturex. Als mijn bedrijf er iets in ziet, zou een bescheiden investering voor het komende jaar wel eens genoeg kunnen zijn om dit desperate dorpje in de handel te laten stappen. Toen Sergio en ik in de macaproductie gingen samenwerken, was de plek waar Chakarunas Trading nu staat een kale lap grond. Dus schrikt het ons niet af dat het zo’n rotzooi is in Chananjao. Ik zal mijn voorstel schrijven en met een beetje geluk zal Naturex eraan willen beginnen. Als dat gebeurt, zou Chananjao best wel eens het volgende succesverhaal in het Amazonegebied kunnen worden.

Chakarunas Trading Company, the maca emporium started by Sergio Cam in Ninacaca, atop the Peruvian Highlands.

Photo: Bates Littlehales/National Geographic

Mijn grootvader had een geliefde uitspraak die ook in zijn grafsteen is gebeiteld. ‘Doe goed en vergeet het.’ Sergio en ik denken graag klein. Help mensen in een bepaalde gemeenschap, dan hebben ze een beter leven en kun je hetzelfde ergens anders gaan doen. In onze gecompliceerde wereld, waarin je op een miljoen verschillende manieren kunt mislukken, lijkt me dit een redelijk simpel en robuust uitgangspunt. En wat nog veel belangrijker is: het werkt.

Chris Kilham speurt naar medicinale planten, schrijft boeken en geeft onderwijs. Hij heeft nu een eigen blog op http://www.ode.nl.

Meer avonturen en meer foto’s: http://ode.nl/kilham.