Geen woorden, maar daden

Wat Michel Foucault ons kan leren over hoe je echte verandering bereikt.

Natasja | 114 maart 2009 issue

Voor praktisch idealisten zijn het verwarrende tijden. Een nieuwe tijd lijkt aan te breken. De machtigste persoon op aarde gelooft in kansen en de kracht van mensen en brengt een boodschap van hoop. Obama’s aanklacht tegen cynici die vooral bezig waren met machtsspelletjes is gehoord. Ik heb zijn overwinningsspeech – met de historische woorden: ‘They said this day would never come’ – al vele malen gezien en krijg nog steeds kippenvel. Wat misschien nog het meest inspireert, is de beweging achter zijn presidentschap: in Amerika zijn er de afgelopen weken duizenden huiskamerbijeenkomsten georganiseerd door mensen die elkaar willen ontmoeten om de wereld te veranderen.

Tegelijkertijd lezen we dagelijks in de kranten over de mondiale crises die onze wereld in hun greep houden. De financiële crisis, de klimaatcrisis, de voedselcrisis, de energiecrisis. De wereld wacht op antwoorden en heeft daarvoor steeds minder tijd. En hoewel talrijke mensen bezig zijn antwoorden te geven en oplossingen te verkennen, lijkt het soms niet op te schieten. Bankiers gaan rustig door met hun zelfverrijking, de uitstoot van CO2 neemt nog altijd toe, en er zijn honderden miljoenen kinderen die met een lege maag in slaap worden gezongen. Ik heb de afgelopen jaren vele denkers en doeners de noodklok zien luiden, maar op de een of andere manier lukt het niet die urgentie om te zetten in een ambitieuze agenda die wordt uitgevoerd.

Een tijdje geleden las ik een biografie van Didier Eribon over de Franse filosoof en maatschappijcriticus Michel Foucault. Sindsdien denk ik voortdurend: ‘Wat zou Foucault nu gedaan hebben?’

Foucault was hoogleraar aan het gerenommeerde Collège de France, waar hij de leerstoel Geschiedenis van denksystemen bekleedde. Hij was zeer actief in het maatschappelijk leven: als diplomaat, adviseur van het ministerie van onderwijs , oprichter van een krant, maar vooral als activist. Hij richtte menig comité op om misstanden aan de kaak te stellen, organiseerde demonstraties en schreef petities en ingezonden brieven. Hij was zich altijd bewust van hoe machtige instituties greep houden op de werkelijkheid. Foucault heeft als geen ander laten zien hoezeer macht en waarheid met elkaar verbonden zijn. De crises zoals we die vandaag meemaken, gaan niet alleen over een toenemend gebrek aan voedsel, olie of krediet. Ze vormen ook een crisis van ‘de waarheid’ – een crisis waarmee de machtige instituties van deze samenleving niet kunnen of willen omgaan, uit angst voor verlies van macht. Dat blokkeert elke verandering. Toen ik zijn biografie las, werd ik een klein beetje jaloers. Jaloers op zijn geëngageerde omgeving. Een paar telefoontjes naar een paar vrienden – en een nieuw actiecomité was opgericht, dat snel bijeenkwam om de strategie te bespreken en de actie voor te bereiden. Acteurs, schrijvers, journalisten, wetenschappers: ze wisten elkaar snel te vinden en deelden de notie dat activisme onderdeel is van burgerschap.

Vermoedelijk zou Foucault ons aanraden weerstand te bieden aan alle officiële aanspraken op de waarheid. Die leiden alleen maar tot een keurslijf voor mensen of tot onderwerping aan de heersende macht.

Ik ben bang dat dit voor de 21e-eeuwse Westerse burger te radicaal klinkt, maar ik wil dit graag onderzoeken. Wie doet er mee? Ik hoop dat deze column in Ode mij in contact brengt met gelijkgestemden. Ik wil dit podium graag gebruiken om te analyseren hoe wij de gevestigde structuren kunnen breken en een manier kunnen vinden om de grote crises om te buigen naar grote kansen voor de wereld. Hoe zetten wij onze ideeën om in handelen? Een mooie en ingewikkelde vraag, waar ik mij graag aan ga wijden het komende jaar.

Natasja van den Berg is adviseur bij omroep LLiNK en schreef, samen met Sophie Koers, Praktisch idealisme.

Ga in gesprek met Natasja! Plaats hieronder uw reactie.