Email   Print

Geen centje pijn

Waarom hypnose een goed alternatief is voor conventionele verdovende middelen.

De Duitse tandarts Albrecht Schmierer opereert negentienjarige Alexis Makris zonder hem iets te geven behalve een hypnosesessie.

Photo: Albrecht Schmierer

Alexis Makris, een negentienjarige kappersleerling uit Stuttgart, is aan het joggen op een zonnig strand in Griekenland. Hij trekt zich niets aan van de koude stalen haak die in zijn linkerbovenkaak prikt of de in latex gestoken tandartsvingers die het instrument vasthouden. Al zijn aandacht gaat uit naar de zilte geur van de zee en het warme zand onder zijn voeten. Wanneer het geruk aan de verstandskies die moet worden verwijderd zich te sterk opdringt, gaat hij harder lopen. Wanneer de kies eindelijk losschiet, waarbij wat bloed vloeit, is Makris nog steeds aan het rennen, zonder een centje pijn te voelen. Makris rent natuurlijk alleen maar in zijn fantasie over dat zandstrand. Zijn lichaam ligt op een kantelbare stoel in de praktijk van tandarts Albrecht Schmierer in Stuttgart, die Makris’ verstandskies zojuist heeft getrokken omdat de kiezen ernaast in de verdrukking kwamen. De kies is zonder verdoving getrokken. Maar Makris is wel onder hypnose gebracht met de opdracht zich te concentreren op zijn lievelingsplek (dat Griekse strand) en zijn lievelingssport (hardlopen). Terwijl hij onder hypnose was, kon hij alles wat er gebeurde horen en voelde hij wel de druk en de pijn in zijn kaak, maar hij ‘lette er niet op’, zei hij. ‘Ik was er en toch was ik er niet. En ik heb het niet eens gemerkt toen de kies eruitging. Het was ongelooflijk!’

Steeds vaker maken tandartsen, huisartsen en chirurgen gebruik van hypnose ter vervanging of beperking van het gebruik van pijnstillers en algemene of plaatselijke verdoving. Hypnose is misschien niet het aangewezen middel voor grote operaties, maar bij steeds meer behandelingen – van niersteenvergruizing tot kleine operaties en bevallingen – is hypnose een goed alternatief voor conventionele pijnstillende middelen. ‘Hypnose werkt echt’, vertelt psychiater David Spiegel, hoogleraar van de afdeling voor psychiatrie en gedragswetenschappen van de medische faculteit van de universiteit van Stanford. ‘De techniek heeft net zo’n verdovend effect als een medicijn.’ Veel mensen zijn allergisch voor pijnstillers of verdoving en dan is hypnose een goed alternatief. Maar door hypnose kunnen ook ongewenste bijwerkingen worden voorkomen of beperkt: Makris heeft bijvoorbeeld geen gevoelloze of gezwollen wang. ‘Door de verdovingsinjectie wordt de circulatie verstoord, waardoor het weefsel opzwelt´, verklaart Schmierer, voorzitter van de Duitse vereniging voor tandheelkundige hypnose. Hypnotherapie is ook handig voor mensen die bang zijn voor naalden of voor de tandarts, voegt hij eraan toe.

Deze en andere effecten zijn door onderzoek bevestigd. Marie-Elisabeth Faymonville, een anesthesiste van het academisch ziekenhuis in Luik, heeft tientallen malen hypnose toegepast bij thyroidectomieën, de operatieve verwijdering van de schildklier. Al haar patiënten noemden het niet alleen ‘een prettige ervaring’, maar hadden ook aanmerkelijk minder napijn. Bovendien konden ze eerder naar huis en aan het werk dan patiënten die de standaardverdoving voor dezelfde behandeling hadden gekregen, wat een besparing oplevert voor het ziekenhuis en de ziektekostenverzekeraars.

Hypnose – van het Griekse woord hypnos, dat ‘slaap’ betekent – werd al in de Griekse oudheid als medische behandeling toegepast. In het midden van de negentiende eeuw maakte de Britse arts James Esdaile in India voor het eerst gebruik van hypnose bij een operatie. Maar na de introductie van ether, chloroform en lachgas werd de methode vergeten. In de decennia daarop raakte hypnose in onbruik en werd de techniek geassocieerd met kwakzalverij en bedrog. Pas na de herontdekking door de Amerikaanse psychiater Milton Erickson in de jaren vijftig van de vorige eeuw werd hypnose opnieuw geaccepteerd als middel bij medische, tandheelkundige en psychotherapeutische behandelingen.

Veel mensen denken dat je iemand onder hypnose dingen kunt laten doen die hij normaal gesproken nooit zou doen, maar dat is niet waar. Iemand die is gehypnotiseerd, verkeert alleen maar in een ‘toestand van sterk geconcentreerde aandacht, waarbij het perifere bewustzijn is beperkt en de ontvankelijkheid voor sociale prikkels is versterkt´, legt Spiegel uit. ‘Je kunt het het best vergelijken met de normale bewustzijnstoestand van iemand die zo verdiept is in een film of boek, dat hij in die fantasiewereld opgaat en het bewustzijn van de wereld van alledag wordt opgeschort.’ Zolang die toestand duurt, voelt de patiënt een zekere afstand tot zijn omgeving. ‘Maar,’ zegt Schmierer, ‘hij kan nog steeds op ieder moment actief zijn trance afbreken als dat door omstandigheden noodzakelijk lijkt.’

Maar hoe krijg je iemand in zo’n gemoedstoestand? Bij Makris ging het zo: hij gaat in de stoel liggen en Schmierer begint een ongedwongen gesprek over hoe hij zich voelt – ‘een beetje zenuwachtig’ – en hoe hij heeft geslapen – ‘heel goed, dank u’. Dan steekt Schmierer zijn vinger op en verzoekt Makris zich daarop te concentreren, terwijl hij langzaam ademhaalt. Schmierer raakt één keer het voorhoofd van Makris aan en zegt: ‘U bent onder hypnose.’

Dan beginnen de tandarts en zijn vrouw Gudrun, die psychologe is en tijdens de behandeling naast Makris zit, voorzichtig hypnotische suggesties te doen. ‘Til uw linkerhand op’, zeggen ze met een trage, lage stem. ‘Uw hand wordt koud en gevoelloos, net als uw wang. Stel u voor dat uw rechterarm een bliksemafleider is en stuur alle negatieve sensaties door uw vingertoppen naar buiten. Uw mond voelt aan alsof hij vol ijsblokjes zit. U gaat steeds verder weg van hier, weg van deze kamer, van dit moment, naar een prachtig oord waar u kunt doen waar u zin in hebt.’

Makris’ ogen vallen dicht, zijn ademhaling vertraagt en zijn spieren verslappen zichtbaar. Als hij zijn mond opent, begint de tien minuten durende operatie. Ondertussen gaan Schmierer en zijn vrouw door met praten over de ‘geluiden die komen en gaan’ en sensaties als het prikken van het instrument, dat ‘gewoon aanvoelt als een tandenstoker’. Als Makris onrustig lijkt – door de druk van de tang waarmee zijn kies wordt getrokken – stimuleren ze hem om verder in trance te raken. En dat doet hij omdat hij ‘zo ver mogelijk weg wilde zijn’, zoals hij zei. Als de kies eruit is, doet Schmierer tot slot nog enkele nuttige suggesties ter bevordering van het genezingsproces en begint de ontwakingsfase.

Dankzij nieuwe beeldtechnieken kan tegenwoordig in beeld worden gebracht wat er bij hypnose gebeurt, en waarom pijn die normaliter ernstig ongemak zou veroorzaken draaglijk wordt. Met behulp van MRI-scans hebben Sebastian Schulz-Stübner en zijn team van de universiteit van Aken de hersenactiviteit gemeten van twaalf gezonde vrijwilligers die herhaaldelijk een hitteprikkel kregen via de huid. De onderzoekers ontdekten dat de pijnprikkels die normaliter van de zenuwcellen naar de primaire somatosensore cortex – waar de pijnsensatie wordt opgewekt – zouden gaan, door hypnose worden onderbroken. De prikkels doofden uit in het subcorticale gebied, waardoor het normale schrikeffect zich niet voordeed. Niet iedereen heeft echter baat bij medische hypnose. In het algemeen, waarschuwt Schmierer, mag hypnose niet worden toegepast bij mensen die aan een ernstige depressie of psychiatrische stoornissen lijden, omdat zij soms minder goed werkelijkheid en hypnotische suggestie van elkaar kunnen onderscheiden. Hypnose wordt niet aanbevolen voor mensen die onder invloed van alcohol zijn of wanneer geen duidelijke medische diagnose is gesteld. En dan is er nog de vijf tot tien procent van de bevolking die alleen ‘met grote moeite’ onder hypnose te brengen is, vertelt Schmierer, door ‘gebrek aan fantasie en concentratievermogen’ of omdat ze er gewoon niet in geloven.

Hoewel steeds meer tandartsen, huisartsen en psychotherapeuten gebruik gaan maken van hypnose zal het nog wel even duren voordat de techniek ingeburgerd raakt, volgens Eric Vermetten, voorzitter van de Nederlands vereniging voor hypnose. ‘Hypnose moet eerst worden opgenomen in het medische opleidingsprogramma,’ betoogt hij, ‘en instanties zoals de Wereldgezondheidsorganisatie moeten de toepassing bij bepaalde indicaties erkennen.’ Tot het zover is, zal de kring van patiënten die net als Makris baat kan hebben bij hypnose, relatief klein blijven. ‘Dat is jammer,’ zegt Vermetten, ‘met hypnose kan met weinig veel goeds worden gedaan.’