Stilte, A.U.B.!

Geluidshinder kan de gezondheid schaden en de gemoedsrust verstoren. Wat zijn de meest notoire bronnen van lawaai en wat kunt u ertegen doen?

Ursula Sautter and Mary Desmond Pinkowish | 108 augustus 2008 issue

Een bladblazer, een sneeuwblazer, een maaimachine en twee grote honden: Peter D’Epiro kan tot in de gruwelijkste details beschrijven hoe het tuingereedschap en de huisdieren van zijn buurman meer dan tien jaar lang zijn zomermiddagen en etentjes voor hem en zijn vrouw konden verpesten in Ridgewood, New Jersey. Maar hij doet dat liever niet. ‘Als ik er alleen al aan denk, grijp ik naar de valiumpot of een jeneverinfuus’, verklaart hij.

D’Epiro windt zich weer op wanneer hij herinneringen ophaalt over zijn buurman en beschrijft vervolgens hoe deze geluidshinder hem en zijn vrouw veranderde in schreeuwende, vuisten schuddende en vloekende mensen.

Herrie haalt het slechtste in mensen naar boven – kijk maar eens naar het tv-programma De rijdende rechter, waarin er een heuse rechter aan te pas moet komen om hoogoplopende burenruzies te sussen – maar buren zijn slechts een van de vele bronnen van lawaai in een steeds rumoerigere wereld. Hele wijken kunnen in een strijdperk veranderen als er geen paal en perk wordt gesteld aan het geluid van clubs, restaurants, autoradio’s en feesten. Het verkeerslawaai van auto’s en vrachtwagens, het hinderlijke gebulder van laag overkomende vliegtuigen, het geratel van treinen en het gepiep van tram en metro voegen zich bij de andere complicaties van het dagelijks bestaan in de stad. Bouwwerkzaamheden veroorzaken ook veel geluidshinder. Tot de lawaaibronnen binnenshuis behoren ventilatiesystemen, kantoormachines, huishoudelijke apparaten, televisietoestellen en computerspelletjes.

Lawaai is niet alleen hinderlijk, maar is ook slecht voor de mens. Het is al tientallen jaren bekend dat je doof kunt worden van uitzonderlijk hard geluid. En gehoorschade is nog maar het begin. Laag overkomende straalvliegtuigen of snurkende partners kunnen de bloeddruk en de hartslag verhogen, ook als je er niet wakker van wordt. Er komen stresshormonen in de bloedsomloop en artsen vrezen dat gezondheidsrisico’s kunnen ontstaan als de problemen zich de hele nacht door, iedere nacht van de week voordoen. Het leervermogen van kinderen kan door geluidoverlast worden aangetast. Door geluidoverlast kunnen bepaalde psychische aandoeningen verergeren en ook mensen die nog nooit psychische problemen hebben gehad, kunnen gewoon gek worden als ze langdurig aan lawaai worden blootgesteld.

‘We zijn het recht kwijtgeraakt om zonder geluidoverlast van ons eigen bezit te genieten’, meent Ted Rueter, oprichter en directeur van Noise Free America, een beweging die strijdt tegen geluidshinder. ‘Lawaai is een vorm van huisvredebreuk.’

Volgens Les Bloomberg, algemeen directeur van het Noise Pollution Clearinghouse (NPC), moeten onze opvattingen over wat lawaai is veranderen. ‘De oude definitie van lawaai is “ongewenst geluid”’, legt hij uit. ‘Maar wij definiëren lawaai als ieder geluid dat de gezondheid beïnvloedt of schaadt. Deze definitie strookt beter met de definities van andere vormen van vervuiling, zoals luchtvervuiling.’

Weliswaar warmt de aarde op, maar de milieuvervuiling neemt af. In de meeste ontwikkelde landen zijn lucht en water schoner dan dertig jaar geleden. De geluidshinder neemt echter toe. Het maakt mensen woedend, en ze pikken het niet langer.

Het aantal klachten over geluidoverlast neemt sterk toe, volgens de Wereldgezondheidsorganisatie. In Europa heeft veertig procent van de bevolking overdag te maken met verkeerslawaai van meer dan 55 decibel – in technische termen: 55 dB(A) – en twintig procent moet dag in dag uit luisteren naar lawaai van boven de 65 dB(A). Ter vergelijk: 60 dB(A) is ongeveer het geluidsniveau van een doorsnee-vaatwasser. Uit de gegevens van de Wereldgezondheidsorganisatie blijkt ook dat dertig procent van de Europeanen moet slapen in een omgeving waar het geluidsniveau iedere nacht hoger is dan 55 dB(A), terwijl bekend is dat de slaap daardoor wordt verstoord. Volgens schattingen van de Europese Federatie voor Transport en Milieu wordt 44 procent van de Europeanen, meer dan 200 miljoen mensen, blootgesteld aan geluidsniveaus die schadelijk zijn voor de gezondheid.

Het Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA) stelt dat mensen in een periode van 24 uur aan niet meer dan 70 dB(A) omgevingsgeluid mogen worden blootgesteld, anders kan gehoorschade ontstaan. Maar de EPA erkent dat geluid van meer dan 55 dB(A) buitenshuis en 45 dB(A) binnenshuis al storend is bij werk of gesprekken, en irriterend werkt. Die irritatie wordt steeds sterker. Van alle deelnemers aan de Amerikaanse volkstelling van 2000 klaagde bijna eenderde over lawaai. Meer dan tien procent vond het lawaai hinderlijk en daarvan beweerde veertig procent te willen verhuizen wegens de herrie.

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie is vervoer – over de weg, het spoor of door de lucht – de belangrijkste bron van geluidshinder. In de afgelopen paar duizend jaar is er weinig veranderd. De oude Romeinen hadden al zoveel last van karren die met hun ijzeren wielen over met keien geplaveide wegen ratelden, dat het gebruik ervan bij wet werd geregeld. Het is een probleem waar Rome nog steeds mee te kampen heeft. In haast ieder commentaar op een Romeins hotel wordt vermeld hoeveel verkeerslawaai de gast kan verwachten.

‘Het is van belang effecten als gehoorverlies te onderscheiden van effecten als hoge bloeddruk, want het gaat daarbij om twee verschillende geluidsbronnen’, verklaart Wolfgang Babisch, senior onderzoeker bij het Duitse Umweltbundesamt (rijksbureau voor milieuzaken) in Berlijn. ‘Enerzijds heb je industrieel lawaai en lawaai van vrijetijdsbestedingen – zoals popconcerten, disco’s en iPods – die gehoorverlies en/of tinnitus [hardnekkig gesuis in de oren, red.] in verschillende gradaties kunnen veroorzaken. Uit onderzoek is bijvoorbeeld gebleken dat een geluidsniveau van over de 100 dB(A) tegenwoordig normaal is op de dansvloer, waardoor jongeren vaak over gehoorproblemen klagen. Anderzijds heb je het zogeheten omgevingslawaai, veroorzaakt door weg- en luchtverkeer. Omdat het geluidsniveau in die gevallen lager ligt, is er meestal geen sprake van gehoorschade. Maar die geluiden kunnen stressreacties opwekken die effect hebben op het hele lichaam.’

Auto’s en vrachtwagens produceren twee soorten lawaai. De motor maakt lawaai en het contact met het wegdek veroorzaakt lawaai. Bij een snelheid van meer dan veertig kilometer per uur is het weglawaai sterker dan het motorlawaai. Treinen en andere vormen van vervoer per spoor maken ook veel herrie. Het ijselijke gepiep van de wielen doet zich voor als een trein een scherpe bocht maakt, wat in de stad vaak gebeurt. Treinstations zijn rumoerig door de draaiende motoren, het gefluit en de omgeroepen mededelingen. Hogesnelheidstreinen, die harder gaan dan 250 kilometer per uur, kunnen het akoestische effect van een laag overkomende straalvliegtuig benaderen.

Nu we het toch over straalvliegtuigen hebben: niet alleen het lawaai is storend, maar ook de vibratie en de dreun die ze op lage hoogte veroorzaken. Een eerder dit jaar in het Journal of Occupational and Environmental Hygiene gepubliceerd onderzoek wijst uit dat mensen die binnen een straal van een kilometer van een luchthaven wonen, vier keer zoveel lawaai te verwerken krijgen als mensen die er 7,5 kilometer vandaan wonen. Van degenen die onder de aanvliegroute wonen, zei 55 procent last te hebben van het lawaai.

Maar op luchthavens heb je niet alleen vliegtuigen: ze trekken ook wegverkeer aan, en nog meer mensen (63 procent) zeiden last te hebben van verkeerslawaai op de toegangswegen van het vliegveld. Het gemeten geluid in dit onderzoek kwam neer op ‘een geluid dat ongeveer als twee keer zo hard werd ervaren als een min of meer constant achtergrondgeluid in huis’, aldus Beverly Cohen, hoogleraar aan het Nelson Institute of Environmental Medicine van de medische faculteit van de universiteit van New York, en tevens een van de medewerkers aan het bewuste onderzoek.

Geluiden van bouwwerkzaamheden vormen vooral in dichtbevolkte stedelijke gebieden een bron van geluidshinder met hun pneumatische hamers, drilboren, bulldozers, kiepauto’s en freesmachines. Een ziekenhuis kan net zo lawaaiig zijn als een bouwput en recent onderzoek van het Queen’s Medical Centre in Nottingham in Groot-Brittannië geeft aan dat je amper kunt verwachten dat mensen in een ziekenhuis kunnen herstellen. Volgens de richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie voor ziekenhuislawaai mag het geluidsniveau niet hoger zijn dan 40 dB(A).

Op vijf afdelingen voor algemene chirurgie in het ziekenhuis in Nottingham werd het geluid in een periode van 24 uur gemeten en geanalyseerd. Bij alle vijf kwamen overdag pieken voor van meer dan 80 dB(A). Op één afdeling bereikte het geluid de verbijsterende hoogte van 95,6 dB(A). Dat is gelijk aan een betonwagen die voor je bed langs rijdt!

Het is vaste prik in stripverhalen en sitcoms: een rood aangelopen man in een stoel probeert de krant te lezen, maar hij heeft dikke aderen bij zijn slaap en er komt stoom uit zijn oren vanwege a) luidruchtige buren, b) een blaffende hond, c) een pneumatische boor of d) overkomende vliegtuigen. De stoom uit zijn oren is overdreven, maar de dikke aderen niet. Chronische blootstelling aan hard geluid is slecht voor hart en bloedvaten.

Onderzoekers van het HYENA-project (Hypertension and Exposure to Noise near Airports) in Europese steden maten met intervals van een kwartier de bloeddruk van 140 omwonenden van grote luchthavens. Tegelijkertijd werd het geluidsniveau gemeten. Ook als de deelnemers aan het onderzoek niet wakker werden van het vliegtuiglawaai, steeg de bovendruk met 6,2 mm Hg, terwijl de onderdruk met 7,4 mm Hg steeg. De hartslag versnelde met gemiddeld 5,4 slagen per minuut. Voor iemand die al een te hoge bloeddruk heeft (hoger dan 120/80 mm Hg), kunnen zulke herhaalde pieken de kans op een beroerte, hartaanval of hart- of nierfalen vergroten.

De effecten op de bloeddruk en hartslag ‘waren gelijk, ongeacht de geluidsbron – vliegtuig, vrachtwagen of snurkende partner’, stelt Lars Jarup, een van de onderzoekers, verbonden aan het Imperial College in London. En snurkende partners zijn net zo goed een oorzaak van nachtelijke pieken in de bloeddruk als vliegtuigen. ‘Vermoedelijk hebben frequent voorkomende acute nachtelijke pieken in de bloeddruk een chronisch effect, maar daar moet nog nader onderzoek naar worden gedaan’, vertelt Jarup.

‘Langdurige blootstelling aan omgevingslawaai, vooral ’s nachts, veroorzaakt chronische verstoring van het natuurlijke slaappatroon, ook als de persoon in kwestie niet helemaal wakker wordt’, verklaart Babisch van het Duitse Umweltbundesamt. ‘Uit onderzoek in slaaplaboratoria is gebleken dat degenen die aan dit type lawaai worden blootgesteld, een verhoogde hoeveelheid stresshormonen adrenaline en noradrenaline vertonen. Deze hormonen regelen de stofwisselingsfuncties die van invloed zijn op risicofactoren als de vet- en de suikerspiegel van het bloed.’

Babisch vertelt verder dat deze reacties zich ook voordoen bij mensen die menen gehard te zijn tegen lawaai en geen last te hebben van een verstoorde nachtrust. ‘Volledige gewenning aan lawaai bestaat niet. De oren gaan niet dicht als we slapen. De hersenen registreren nog steeds alles wat er om ons heen gebeurt.’

Neurose, hysterie, angst, stress, misselijkheid, agressie, ruzie zoeken en sociale conflicten: het zijn slechts enkele van de emotionele problemen die gepaard gaan met tomeloze herrie. Lawaai is misschien niet rechtstreeks de oorzaak van psychische stoornissen, maar problemen als depressie en angstaanvallen worden er vermoedelijk wel door verergerd. Volgens een in 2004 in het British Medical Journal gepubliceerd onderzoek hadden omwonenden van Schiphol vaker last van een slechte algehele gezondheid, meer behoefte aan slaapmiddelen en slikten ze vaker pillen tegen hartkwalen.

Lawaai maakt kinderen misschien niet dom, maar maakt hen het leren wel lastig. Het RANCH-project (Road Traffic and Aircraft Noise Exposure and Children’s Cognition and Health) is een internationaal onderzoek naar de relatie tussen het geluid van auto- en vliegverkeer en begrijpend lezen. In de uitkomsten van 2006 zijn de gegevens verwerkt van meer dan tweeduizend kinderen van negen en tien jaar van 89 scholen uit de omgeving van luchthavens in drie Europese steden. De conclusie: er bestaat een direct verband tussen blootstelling aan vliegtuiglawaai op scholen en problemen met begrijpend lezen, waarbij rekening is gehouden met bekende sociaal-demografische factoren die van invloed zijn op het begrijpend lezen.

‘De langetermijngevolgen van chronisch lawaai hebben veelal een negatieve invloed op aandachtsboog, leervermogen en concentratie’, stelt Lorraine Maxwell, hoofddocente Ontwerp en Milieuanalyse aan de Cornell University in Ithaca, New York. ‘Het gaat om psychologische effecten en leereffecten,’ meent Maxwell, ‘niet om gehoorproblemen.’ Samen met collega’s heeft zij onderzoek gedaan naar de effecten van weg- en luchtverkeer op het leervermogen op kinderdagverblijven en scholen en de daaruit voortvloeiende problemen. ‘We weten dat peppepr jonge kinderen in kinderdagverblijven leren zich af te sluiten van geluid om zich te kunnen concentreren op wat ze doen’, vertelt ze. ‘Maar ze kunnen daar te goed in worden. Wanneer ze op de basisschool komen, hebben ze geleerd om niet op te letten.’

Maxwell vertelt verder dat lawaai peppepr schadelijk is voor kinderen die proberen zich op iets te concentreren dat ze moeilijk vinden, bijvoorbeeld rekenen. Lawaai is ook rampzalig voor kinderen met leerstoornissen of kinderen voor wie de taal op school niet de moedertaal is. ‘In een rumoerige omgeving is het te vermoeiend om voortdurend op te letten’, legt Maxwell uit. ‘Als volwassene kun je je meestal wel weer concentreren als het belangrijk wordt, maar kinderen die dit patroon al heel jong leren, doen dat niet.’

In The New York Times van 5 maart 1907 stond een artikel over een bijeenkomst van The Society for the Suppression of Unnecessary Noise, een organisatie die ‘een agressieve campagne tegen nutteloze en zenuwslopende straatgeluiden’ voerde. Het genootschap meldde enig succes in het overhalen van automobilisten om kerken, ziekenhuizen en scholen te mijden. Als het niet anders kon, werd hun verzocht om minder hard te rijden en niet te claxonneren. Bovendien kregen automobilisten het advies de claxon overal uitsluitend in noodgevallen te gebruiken en alleen op ‘bescheiden wijze’. Ongeveer in dezelfde periode werden in Boston, Massachusetts, buikorgelspelers verplicht hun instrument minstens een keer per jaar te stemmen.

De brave leden van The Society for the Suppression of Unnecessary Noise zouden schrikken van de huidige situatie. Maar Les Bloomberg van het NPC ziet verbetering. ‘Eén reden voor mijn optimisme over geluidshinder is dat het bijna niet erger kan’, stelt hij. ‘Al vijftig jaar lang verhuizen bemiddelde burgers naar de buitenwijken om aan de herrie te ontsnappen. Maar dat werkt niet meer. We nemen het lawaai nu mee naar de buitenwijken en het geluidsniveau daar is hoger geworden.’ Bloomberg noemt de gebruikelijke schuldigen, waaronder de dingen die Peter D’Epiro het leven zuur maakten: bladblazers, maaimachines, nabijgelegen snelwegen, airconditioners en blèrende stereo-installaties in auto’s.

Volgens het Duitse Umweltbundesamt kunnen nieuwe technologieën helpen het volume te verlagen. ‘Dankzij technologische vooruitgang zijn bepaalde geluidsbronnen stiller geworden’, meent hij. ‘Auto’s en vliegtuigen zijn stiller dan vroeger en er zijn honderden kilometers geluidswallen aangelegd. Het voordeel wordt echter weer tenietgedaan door de toename van het verkeer. Daardoor is er weinig veranderd aan de totale geluidshinder.’

Babisch meent dat er meer technologische vernieuwingen nodig zijn om te voorkomen dat we qua lawaai in de huidige situatie blijven steken. Akoestische ingenieurs vinden telkens nieuwe manieren uit om het lawaai in ziekenhuizen, gevangenissen en scholen te beperken: van simpele oplossingen (vloerbedekking) tot vernieuwende (antibacteriële glaswol, dat het geluid van luchtverversingssystemen, ziekenhuisapparatuur en de menselijke stem absorbeert). Asfalt wordt doorlopend verder verbeterd om het geluid dat tegen nabijgelegen woonhuizen kaatst te beperken.

Technologie is niet de enige methode om lawaai te beperken. Wetgeving helpt ook. In Groot-Brittannië wordt gewerkt aan een regel tegen cafélawaai, terwijl in Brevard County in Florida een wet is ingevoerd die bepaalt dat automobilisten hun stereoapparatuur niet te hard mogen zetten. Naar aanleiding van een soortgelijke wet in Melbourne uit 2007 zijn ruim zeshonderd dagvaardingen uitgegaan. De Europese Federatie voor Transport en Milieu noemt een aantal maatregelen die gemeenten zouden moeten nemen om het lawaai onder controle te krijgen: van het terugdringen van het stadsverkeer door de aanleg van P&R-parkeergelegenheden en voetgangersgebieden tot de vervanging van oud wegdek van klinkers of beton door geluidabsorberend materiaal; plus de plaatsing van kleine rotondes en interactieve snelheidsbeperkende borden om het verkeer af te remmen in plaats van snelheidsdrempels en wegobstakels, die het verkeerslawaai alleen maar verergeren.

Noise Free America wil dat iedere Amerikaanse stad lawaai bestempelt tot ‘een gevaarlijke vorm van vervuiling’ en een lawaaicode invoert. De voorgestelde code houdt een verbod in op bladblazers op benzinemotor, autoalarmen en luidruchtige knalpijpen, boetes voor de eigenaars van hardnekkig blaffende honden, het aanwijzen van tijdvakken voor bouwwerkzaamheden en vuilnisophaal en het voorschrift dat elektronisch versterkt geluid uit auto’s op niet meer dan drie meter van het voertuig hoorbaar mag zijn. Andere regels moeten grenzen stellen aan het gebruik van gemotoriseerde apparaten als jetski’s, sirenes en treinfluiten.

Thaise actievoerders tegen het lawaai rond de luchthaven Suvarnabhumi bij Bangkok hebben een kleurrijkere benadering gekozen. De afgelopen anderhalf jaar hebben zij – na verscheidene keren gedreigd te hebben – trossen ballons opgelaten om het luchtverkeer te verstoren als protest tegen de herrie tussen negen uur ’s avonds en zeven uur ’s morgens. Pas toen omwonenden vervolgens dreigden behalve ballons zelfgemaakte raketten af te vuren, begon de gemeente te onderhandelen over schadevergoeding voor de mensen die in de omgeving van de luchthaven wonen.

Bloombergs oplossing is radicaler dan ballons, verboden en raketten. ‘De individuele oplossing voor geluidshinder – verhuizen naar de buitenwijken – werkt niet meer. Er moet een meer collectieve, op de gemeenschap gerichte oplossing komen, want het lawaai van één persoon verstoort de rust van alle anderen. We moeten gemeenschapszin en onderlinge afhankelijkheid creëren.’ Onder verwijzing naar plaatselijke overheden (luidruchtige vuilnisophaaldiensten) en bedrijven (luidruchtige vrachtwagens) legt Bloomberg uit dat je gemakkelijk overlast veroorzaakt als je anoniem bent. ‘In veel steden is de gemeenschapszin verdwenen. We trekken ons niets van onze buren aan. We kennen ze niet eens.’ Het gevolg daarvan is dat het ons niets kan schelen als we onze buren ’s nachts wakker houden of hun zomermiddagrust verstoren.

Zijn oplossing? Geef een feest of ga carpoolen. Volgens Bloomberg zul je een buurman niet zo gauw hinderen als je dagelijks elkaars kinderen naar school brengt, elkaars gereedschap leent of op elkaar feestjes komt.

Bloomberg vertelt over een voormalige buurman in Montpelier, Vermont, die musicus was en vaak luidruchtige feesten gaf. ‘Ik weet zeker dat hij de geluidsvoorschriften regelmatig overtrad. Maar hij nodigde mij ook uit!’ Als het feest doorging wanneer hij naar huis was gegaan, en de geluidoverlast bleef, dan was een telefoontje genoeg om het volume te verlagen. ‘Hij leende mijn ladder en ik had gereedschap van hem. We waren van elkaar afhankelijk.’

Hoewel Bloomberg een fanatieke bestrijder is van geluidshinder, merkt hij ook op dat menselijke gemeenschappen nooit echt stil zijn. ‘Voor stilte moet je in een grot gaan zitten of naar een beschermd natuurgebied’, stelt hij. ‘Een volkomen stille menselijke gemeenschap zou een trieste gemeenschap zijn.’ Hij vertelt over het bezoek van voormalige buren een paar jaar geleden. ‘De kleintjes renden schreeuwend en lachend door de tuinen van drie families die hen kwamen begroeten. Maar niemand had er last van, omdat we allemaal bij elkaar waren. We hebben een kleine voetafdruk van geluid gemaakt,’ vertelt hij, ‘een voetafdruk van blije stemmen.’ Een bewijs temeer dat rust en stilte bij jezelf beginnen.

Mary Desmond Pinkowish leeft in rust en stilte in Larchmont, New York en schrijft over gezondheid. Ursula Sautter is freelance journaliste in Bonn.

Tools: Bespreken | Email | Print | RSS | Nieuwsbrief
Save/Share:

Comments