De tao van schoollunches

In India laat Chitranga Chaitanya Das zien dat het verzorgen van bijna een miljoen gratis verse maaltijden op scholen monnikenwerk is.

Tijn Touber | 107 juni 2008 issue

Hij is in Nederland om geld te regelen voor nieuwe vrachtwagens en keukenmachines, maar – en hoe kan het ook anders – al binnen een paar uur is hij verslingerd aan de oer-Hollandse stroopwafels. Chitranga Chaitanya Das – beter bekend als CC Das – kan het woord al goed uitspreken en zal vandaag nog naar Gouda afreizen om een stroopwafelmachine te kopen. Daarna is het een kwestie van tijd voordat vele duizenden Indiase schoolkinderen de zoete koeken krijgen voorgeschoteld, als toetje bij hun dagelijkse maaltijd van soep, rijst, drie soorten groenten, chapatis en yoghurt.

Want dat is waar de hindoeïstische Hare Krishna-monnik voortdurend mee bezig is: de zorg om al die hongerige kinderen uit zijn eigen India te voeden. Met zijn Akshaya Patra Foundation zorgt hij inmiddels zes dagen per week voor 850 duizend gratis maaltijden op zo’n vijfduizend scholen. Insiders bij het Wereldvoedselprogramma van de Verenigde Naties scharen zijn werk onder de meest succesvolle projecten en studenten aan de prestigieuze Harvard Business School hebben in een studie zijn organisatie uitvoerig geprezen. De boekhouding wordt jaarlijks gratis doorgelicht door KPMG, die heeft geconcludeerd dat van iedere euro die binnenkomt, maar liefst negentig cent wordt gebruikt om voeding te kopen; de andere tien cent is voor overhead, zoals de vrachtwagenchauffeurs en benzine. Het management ontvangt geen salaris.

Het begon allemaal in de Hare Krishna-tempel van Bangalore, in het zuiden van India, vertelt CC Das als hij – een schaaltje stroopwafels binnen handbereik – gaat zitten om uit te leggen hoe hij acht jaar geleden in India een kleine revolutie ontketende. CC Das, die daar monnik aan huis is, herinnert zich: ‘Op een dag zaten we met een paar monniken bij elkaar en hadden het erover dat het zo mooi is dat we, naar goed Indiaas gebruik, de duizenden mensen die wekelijks naar de tempel komen iets lekkers kunnen geven. Maar, zeiden we, hoe zit het met al die mensen die nooit naar de tempel kunnen komen? Kunnen we hen ook iets geven?’

Die vraag maakte veel los. De monniken wilden omwonenden wel voedsel geven, maar als ze het op straat zouden uitdelen, vreesden ze dat de mensen lui en afhankelijk werden en dat zou de armoede alleen maar in stand houden. Een van de monniken had in een VN-rapport gelezen dat zo’n 45 miljoen Indiase kinderen vrijwel nooit naar school gaan, omdat hun ouders hen liever thuis houden om op het land te werken of op straat bedelgezichtjes te trekken. Armoede wordt in bepaalde delen van India gezien als een lot dat je maar hebt te dragen. ‘De kinderen die wél naar school gaan,’ weet CC Das, ‘zijn vaak om twaalf uur alweer vertrokken, omdat hun maag dan teveel knort om zich te concentreren. Arme kinderen eten zelden een ontbijt.’

Toen ontstond het idee. Het drong tot de monniken door dat ze meerdere vliegen in een klap konden slaan, als ze voedsel naar de scholen zouden brengen: kinderen worden sterker, slimmer en gezonder, terwijl de scholen niet meer leeglopen, zodat India zich verder kan ontwikkelen.

In 2000 begonnen ze met het eerste experiment. Vijftienhonderd kinderen van scholen rondom de tempel werden voorzien van een verse lunch, door zo’n dertig monniken bereid in de tempel van de groenten uit de eigen moestuin. De afspraak: wie op school is, krijgt een gratis lunch. Het resultaat: kinderen die nooit naar school gingen, kwamen ineens wel. Het nieuws verspreidde zich als een lopend vuurtje en het duurde niet lang of ook andere scholen begonnen aan te kloppen bij de monniken.

‘We werkten ons een slag in de rondte’, herinnert CC Das zich. Binnen de Hare Krishna-beweging had hij zich al eerder bewezen als een formidabele fondsenwerver voor een cultureel centrum; ditmaal zamelde hij zowel binnen als buiten India donaties van particulieren in en zocht naar sponsors uit het bedrijfsleven. Met succes. In het tweede jaar werden al dertigduizend maaltijden per dag bereid. Mooie getallen, maar CC Das weet nog goed: ‘Dat betekende dat we ruim vijfduizend kilo groenten per dag moesten snijden. Op een gegeven moment begonnen we de dag van tevoren al te choppen. Maar met de tropische temperaturen in onze deelstaat was dat eigenlijk onverantwoord. Als je in India voedsel bereidt, kun je niet voorzichtig genoeg zijn.’

Waar anderen op dat punt hadden besloten dat het wel mooi genoeg was, daar zette CC Das door. En zo begon zijn zoektocht naar de meest efficiënte keuken. Hij schafte nieuwe machines aan die groenten konden snijden, rijst schoonmaken en enorme hoeveelheden voedsel op een snelle en hygiënische manier verwerken. Inmiddels staan er in vijf deelstaten in India drie industriële keukens van zo’n twee miljoen dollar per stuk. De keukens zijn zo ontworpen, dat er weinig mensenhanden nodig zijn; het meeste werk is gemechaniseerd. De pannen zijn zo groot, dat je er zo een baal rijst in kunt gooien.

‘We kunnen nu in een kwartier tijd voor duizend kinderen rijst koken’, vertelt CC Das vol trots. ‘In een uur maken we tienduizend chapatis. In zes uur tijd bereiden we een kwart miljoen maaltijden. Alles bij elkaar verwerken we honderdduizend kilo rijst en linzen per dag.’ Overbodig voegt hij eraan toe: ‘Dat is ongekend voor Indiase begrippen.’

Deze zomer verwacht CC Das een miljoen maaltijden per dag te bereiden. Met een guitige blik: ‘We willen dan ook graag in het Guinness Book of Records komen.’

De impact van het monnikenwerk is niet onopgemerkt gebleven. Aanmerkelijk meer kinderen worden naar school gestuurd in de gebieden waar Akshaya Patra actief is. AC Nielsen, het vermaarde onderzoeksbureau, heeft in een studie uit 2006 verder aangetoond dat de gezondheid van kinderen verbetert vanwege de gratis maaltijd. Ook hun prestaties schieten omhoog: jongens doen het veertien procent beter, meisjes zelfs 34 procent.

Nadat CC Das – die als programmadirecteur zorg draagt voor de planning, het management en de financiering – de Indiase regering voor het Hooggerechtshof had gedaagd (‘In feite is het niet onze taak om dit te doen, maar die van de overheid’), is er een wet ingevoerd die een schoollunch verplicht stelt. Enkele deelstaten, waaronder Orissa, Gujarat en Uttar Pradesh, hebben ervoor gekozen dat geld aan de monniken te schenken, zodat zij zorgen voor de praktische uitwerking. De keukens zijn speciaal uitgerust om ruimte te laten voor de plaatselijke smaakverschillen; de groenten en zuivelproducten worden ingekocht bij lokale markten.

Hoewel de meeste aandacht uitgaat naar de grote keukens, heeft Akshaya Patra ook kleinere keukens opgezet in de allerarmste streken. Hier worden vijfhonderd schoollunches per dag gemaakt. ‘In die streken ging niemand meer naar school, ook de leraren niet’, zegt CC Das. ‘De meesten hadden geen idee welke dag van de week het was. Dat is nu aan het veranderen.’

In deze gebieden is het aanzien van vrouwen toegenomen, omdat zij in de keukens werken. ‘Het is niet ongebruikelijk dat vrouwen fysiek worden mishandeld door hun mannen’, zegt CC Das. ‘Doordat de zevenhonderd vrouwen die we in dienst hebben nu duizenden kinderen voeden, krijgen ze meer aanzien en eigenwaarde.’

Inmiddels werken er in de hele organisatie 86 monniken, aangevuld met meer dan 2500 betaalde krachten. ‘Maar het hele proces wordt wel door de monniken begeleid’, benadrukt CC Das, terwijl hij nog een laatste stroopwafel test. ‘Dat moet ook wel, want wie anders dan monniken krijg je zo gek om iedere dag om half drie in de keuken te staan?’

Hij moet lachen om zijn eigen grap, maar geeft toe dat het ook zwaar is. ‘Vorig jaar ben ik ingestort. Het is ongelooflijk stressvol om iedere dag weer een maaltijd te bereiden en op tijd af te leveren.’ Het verklaart ook zijn volgende reisbestemming: Parijs, waar hij bij het Louvre, de Eiffeltoren en in Disneyland wat ontspanning hoopt te kunnen vinden.

Hoe houden hij en zijn medebroeders dat tempo en die druk eigenlijk vol? Hij haalt een kralenketting uit zijn bedelnap. ‘Iedere dag neem ik de tijd om twee uur de naam van God te reciteren, terwijl ik deze kralen door mijn vingers laat glijden. Als er iets is dat me er steeds weer doorheen trekt, dan is het deze oefening. Het is door deze spirituele oefeningen dat we dit werk kunnen doen. Hierdoor kunnen we ons hart openhouden en blijven geven.’

En Akshaya Patra zal voorlopig nog meer blijven geven. In India leven nog minstens vijftig miljoen ondervoede kinderen – en CC Das kan niet wachten om ze bekend te maken met de stroopwafel.