Duitslands mars naar vrijheid... van gentech

Een biologisch voedingsconcern organiseert een luid protest tegen genetisch gemanipuleerd voedsel.

Andrew Tolve | 101 november 2007 issue

Onder de uivormige torenspits van de Sint-Martinuskerk in Westerstetten (Zuid-Duitsland) drommen steeds meer mensen samen om een gammel Volkswagenbusje, gespoten in de kleuren van de regenboog en voorzien van het opschrift Biomobil. De leden van deze groep staan in hoogwaardige wandeluitrusting te wachten op de start van de volgende etappe van Genfrei Gehen (‘lopen tegen gentechniek), een mars als protest tegen het gebruik van genetisch gemanipuleerde organismen in de landbouw. Het is echt een septemberdag – wolkenflarden jagen langs de grijze hemel, herfstbladeren in goud en rood dwarrelen neer op het kerkhof. De wind ruikt naar de regen die elk moment kan vallen.

Even na negen uur, als alle wandelaars een felgele ballon aan zich gebonden hebben gekregen – vermoedelijk om ze gemakkelijker te kunnen terugvinden, mochten ze tijdens de tocht van twintig kilometer verdwalen – klinkt het snerpende geluid van een plastic toetertje boven het geroezemoes uit. Dit is het startsignaal, gegeven door Joseph Wilhelm, 53 jaar, de geestelijke vader van Genfrei Gehen en oprichter van Rapunzel, een bedrijf dat handelt in biologisch voedsel.

‘Dit soort technieken vormt een bedreiging voor al het leven op aarde,’ zegt de gebruinde, energieke man tegen de aandachtig luisterende lopers, ‘dus wil ik jullie en alle anderen oproepen om in beweging te komen en je in te spannen voor een wereld waarin dit soort dingen niet zijn toegestaan.’

Om zoveel mogelijk mensen te trekken, houdt Wilhelm een mars dwars door Duitsland, van Lübeck aan de Baltische Golf naar Lindau aan het Meer van Konstanz. Dat is 1182 kilometer in 44 etappes van een hele dag.

Deze zaterdag, etappe nummer 31, bestaat de stoet uit zo’n honderddertig wandelaars van tussen de twee en zeventig jaar. Vijf van hen lopen al sinds het begin op 27 juli met Wilhelm mee. De meesten zijn in de afgelopen week of daaromtrent onderweg aangehaakt. Sommigen zijn er alleen deze ene dag, zoals gezinshulp Wolfgang Rusitzka, 60 jaar oud, met sneeuwwit haar, die meeloopt ‘om het leven en de hele schepping te behoeden, want er dreigt gevaar’. Of de knappe studente Marlen Strehler met de dromerige ogen, die het zat werd om ‘alleen maar naar het nieuws te luisteren en depressief te worden’ en besloot om iets positiefs te gaan doen, ‘zoals deelnemen aan deze tocht’.

Tegen het middaguur hebben de wandelaars een plek om te lunchen bereikt in een sportveld in Jungingen, ongeveer acht kilometer van Ulm, het einddoel van vandaag. De meesten gaan in de rij staan bij de mobiele soepkeuken, waar assistenten van de biologische firma Beltane een geurige kipschotel serveren die wordt gekookt in een enorme paellapan. Als de mensen hebben gegeten, laten ze zich neerzijgen op het vochtige gras om hun moeie voeten wat te laten rusten, of ze bladeren door folders tegen GM-voedsel die in het Volkswagenbusje verkrijgbaar zijn. De stemming is opgewekt.

‘Ik ben zó blij dat ik ben gekomen’, zegt Gio Gaeta enthousiast. Hij is 47 en komt uit Verona. ‘Er zijn veel meer lopers dan ik had verwacht en wat ze doen is echt heel belangrijk.’ Even later roept Wilhelm de wandelaars op om een kring te vormen, over je borst te wrijven, hardop ‘hahahahihihihohoho’ te roepen en daarna krachtig uit te ademen. Onder grote hilariteit gaat de colonne van Genfrei Gehen weer op weg.

Ook al hebben ze soms misschien het gevoel dat ze vechten tegen windmolens, toch kunnen Wilhelm en zijn meelopers erop rekenen dat er een heel leger aan Don Quichots achter hen staat. ‘Slechts één op de vier mensen in Europa is voorstander van GM-voedsel’, zegt Wilhelm terwijl hij langs een al geoogst maïsveld beent, met de gele ballonnen in zijn kielzog. Zelfs in landen als Spanje, waar duizenden hectares zijn beplant met genetisch gemanipuleerde maïs, zijn er veel minder voorstanders van GM-voedsel dan mensen die ertegen zijn.

Hoewel er nieuwe regels zijn ingevoerd die voorschrijven dat GM-gewassen en -voedsel van etiketten moeten worden voorzien, is ‘het wantrouwen van het Europese publiek kennelijk nauwelijks minder geworden’, aldus het commentaar van George Gaskell, onderdirecteur van Bios, het centrum voor biowetenschappen, biotechnologie en maatschappij, één van de samenstellers van een Eurobarometer-rapport over dit onderwerp in 2006. Integendeel: het enthousiasme voor genetische manipulatie is sterk afgenomen en nu de eerste GM-gewassen daadwerkelijk zijn verschenen, is de steun ervoor tot een absoluut minimum gedaald.

Wilhelm en zijn ploeg verzamelen tijdens deze mars zoveel mogelijk handtekeningen tegen GM-voedsel van wandelaars en toeschouwers. Met deze lijsten gaan ze begin oktober naar Berlijn om ze te overhandigen aan Horst Seehofer, minister van landbouw, voeding en consumentenbelangen. ‘We gaan ervan uit dat we bij de autoriteiten een luisterend oor zullen vinden’, zegt Wilhelm. ‘We zijn er optimistisch over dat we in het denken van de politici een kwantumsprong kunnen veroorzaken.’

Mensen die niet onder de indruk zijn van genetisch gemanipuleerd voedsel en diervoeder hebben steeds meer reden om zich zorgen te maken. GM-gewassen – vooral sojabonen, katoen, maïs en koolzaad die bestand zijn gemaakt tegen chemische bestrijdingsmiddelen (Ht) en bepaalde insecten (Bt) – werden in 1996 voor het eerst voor commerciële doeleinden gezaaid en worden wereldwijd op ongeveer tien miljoen hectare verbouwd. Dat is een gebied zo groot als Duitsland en Frankrijk samen.

Hoewel het merendeel van de GM-landbouw nog steeds in Amerika plaatsvindt, verbouwen al meer dan twintig landen op alle continenten vergelijkbare gewassen. En de verwachting is dat hun aantal nog zal toenemen: in het jaar 2015 zal de totale oppervlakte die bestemd is voor GM-gewassen toenemen tot ten minste twintig miljoen hectare, aldus de schatting van Clive James, oprichter en voorzitter van de ISAAA (International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications).

De voorschriften die de toepassing van GM-technieken moeten reguleren, verschillen per regio. In de Europese Unie is in april 2004 een totaal herzien wettelijk systeem ingevoerd, dat bepaalt dat alle voedingsmiddelen die GM-elementen bevatten of er geheel uit bestaan, voorzien moeten zijn van een etiket zodat consumenten en boeren ze kunnen herkennen. Ook is het verplicht dat de hele keten van productie en distributie van begin tot eind te traceren is, zelfs wanneer de gewassen uit het buitenland komen. Bovendien moeten projecten waarbij GM-elementen in het leefmilieu terechtkomen, publiekelijk bekend worden gemaakt.

Aan de overkant van de Atlantische Oceaan zijn de regels veel soepeler: GM-voedingsmiddelen hoeven geen etiket te hebben en hoeven niet traceerbaar te zijn. En als GM-gewassen eenmaal zijn goedgekeurd door de bevoegde instanties, hoeven ze niet aan het publiek bekend te worden gemaakt.

Het vraagstuk van de groene biotechnologie is vanaf het begin een omstreden kwestie geweest. Er zijn twee kampen, die elkaar vanuit de loopgraven bestrijden met een felheid die lijkt te escaleren naarmate de GM-landbouw in omvang toeneemt. Het ene kamp bestaat uit mensen als Joseph Wilhelm en zijn aanhangers, die zichzelf beschouwen als hoeders van het publieke en ecologische welzijn. ‘We mogen niet op zo’n manier met de natuur knoeien’, zegt wandelaar Marlen Strehler. ‘Dat is verkeerd, onnodig en misschien wel heel gevaarlijk.’

De andere partij bestaat vooral uit lobbyisten uit het bedrijfsleven en academische kring, die vinden dat ze de wetenschap achter zich hebben staan. Ze stellen dat het ontwikkelen van GM-gewassen leidt tot een afname van gebruikte bestrijdingsmiddelen en pesticiden, plus een hogere opbrengst per hectare. Beide kanten zijn gewapend met een karrevracht aan argumenten om hun beweringen te onderbouwen.

De hoeksteen van de kritiek op genetische manipulatie is het gebrek aan kennis over de gezondheidseffecten op lange termijn van GM-voedsel. ‘Door genetische manipulatie worden nieuwe eiwitten gemaakt − afkomstig uit virussen, bacteriën, planten en dieren − die nooit eerder in voedsel zijn voorgekomen en onvoorspelbare risico’s met zich meebrengen als ze in de keten worden opgenomen’, waarschuwt arts Angela von Beesten, voorzitter van een Duitse vereniging van milieubewuste artsen. Ze waarschuwt dat deze eiwitten plus de gifstoffen die soms in GM-planten zitten en insectendodende eigenschappen hebben, in het organisme van de mens allerhande schade kunnen aanrichten: ze kunnen allergieën opwekken en problemen met de maag veroorzaken, het immuunsysteem aantasten, de productie van bloed beïnvloeden of een weerstand tegen antibiotica doen opbouwen.

‘Geen prettige gedachte’, zegt Wolfgang Reis, 41 jaar, administrateur bij een IT-firma in Bonn die deze dag met de mars meeloopt. ‘Wie kan voorspellen wat de cumulatieve uitwerking op de langere termijn zal zijn?’

Onderzoek met dieren heeft aangetoond dat de inname van GM-planten een slechte invloed op de gezondheid kan hebben. Tijdens een onderzoek in Australië, dat tien jaar duurde en in 2005 werd afgerond, kregen muizen genetisch gemanipuleerde erwten te eten, waarna ze longontsteking opliepen. Door dit experiment werd ‘een eiwit dat altijd onschuldig was geweest in een sterk immunogen veranderd,’ stelt Mae-Wan Ho, lid van het internationale Independent Science Panel en directeur van het Engelse Institute of Science in Society. Zij vindt dat er ‘een onmiddellijk verbod dient te komen op alle genetisch gemanipuleerd voedsel en diervoeder’, totdat een ‘deugdelijk oordeel’ is uitgesproken over de uitwerking van vergelijkbare transgene eiwitten.

Von Beesten is het daarmee eens. Totdat uit laboratoriumproeven blijkt dat het ook op de lange termijn veilig is om GM-elementen aan ons eten toe te voegen, zegt ze, dienen de mensen ‘hun voedingsstoffen zo natuurlijk mogelijk binnen te krijgen’.

Maar er zijn onderzoeken die lijken aan te tonen dat GM-voedsel juist positief op de gezondheid kan werken. ‘We komen een boel research tegen waaruit blijkt dat biotechnologische gewassen allergische reacties kunnen voorkomen’, zegt Deb Carstoiu van de Biotechnology Industry Organisation uit Amerika. ‘Glutenvrije tarwe bijvoorbeeld, of allergie-veilige pinda’s en soja die in veel babyvoeding worden gebruikt.’

Nieuw onderzoek in Duitsland ondersteunt haar beweringen: door het genoom van de tomaat aan banden te leggen, dat de blauwdruk bevat voor het allergene lipidetransfer-eiwit, slaagden wetenschappers aan de universiteit van Erlangen-Neurenberg erin om exemplaren van de groente te produceren die geen of slechts een licht negatieve invloed hadden op het immuunsysteem.

Een onderzoeksproject dat werd uitgevoerd door moleculair biologe Karin Hoffmann-Sommergruber aan de medische faculteit in Wenen, leverde net zulke veelbelovende resultaten op: het gehalte aan allergenen in het blad van jonge appelbomen kon met negentig procent worden verminderd.

De vraag of GM-gewassen, als ze eenmaal zijn gezaaid, nog onder controle kunnen worden gehouden, is eveneens omstreden. Boeren die hightech zaad opkweken, moeten zich aan diverse wettelijke bepalingen en voorzorgsmaatregelen houden om de zogeheten kruisbestuiving van de natuurlijke plantengroei bij de buren te voorkomen. Ze moeten bijvoorbeeld voldoende ruimte tussen de velden laten, bufferstroken van traditionele gewassen om de GM-akkers heen planten en de machines waarmee geoogst wordt zorgvuldig schoonmaken.

Critici stellen dat zelfs zulke maatregelen geen bescherming bieden tegen de wisselvalligheden van het weer. ‘Je kunt deze technieken onmogelijk in de hand houden’, waarschuwt Ronnie Cummins, landelijk directeur van de Organic Consumers Association, gevestigd in de Verenigde Staten. ‘Door de wind worden de pollen over grote afstanden meegedragen – je kunt Moeder Natuur er niet van weerhouden om GM-gewassen te vermenigvuldigen.’ En daar rekent een grote zaadproducent als Monsanto ook op, zegt hij. ‘Hun strategie berust voor een deel op het opdringen van GM-producten aan het publiek en aan onwillige boeren.’

Voorstanders van genetische manipulatie, zoals Carstoiu van het GM-productschap, zien zulke kruisbestuiving als iets ‘heel natuurlijks’ en als ‘de manier waarop gewassen zich onder meer voortplanten’. Toch wordt van biologische boeren in Europa – waar de akkers vaak klein zijn en ingedeeld als een schaakbord, zodat de afstand tussen gebieden met en zonder GM-planten klein is – geëist dat ze garanderen dat hun producten op geen enkele manier zijn aangetast. Als hun planten in contact komen met de pollen van GM-gewassen, kunnen ze onmogelijk nog als biologisch voedsel worden verkocht.

‘Dat is een risico dat je nooit kunt uitsluiten’, zegt Georg Weith, een biologische boer uit Duitsland, die de wandelaars van Wilhelm voorziet van een (biologisch geteeld) ontbijt. Om een mogelijke financiële ramp af te wenden voor hun landbouwbedrijven, die het vaak toch al moeilijk hebben, hebben 27.000 Duitse boeren die er hetzelfde over denken de handen ineengeslagen en beloofd om op hun landerijen – op dit moment zo’n één miljoen hectare – geen GM-gewassen te planten.

Wilhelm is de oprichter van een bedrijf dat biologisch voedsel produceert, dus heeft hij uiteraard een groot belang bij strenge wetgeving inzake genetische manipulatie. ‘Het verzet tegen GM-technieken is zó wezenlijk voor de bio-sector, dat je lobby nooit te intens kan zijn. Als we nu in beweging komen en luid onze stem verheffen, maken we nog een kans.’

Als de campagne van Genfrei Gehen ook positieve gevolgen heeft voor Rapunzel, is dat een welkom bijverschijnsel, vindt hij. ‘Het is mijn beginsel dat je je handelingen niet laat bepalen door het einddoel. Goede resultaten zijn het gevolg van handelen in harmonie.’

De Europese Raad, het hoogste politieke orgaan van de Europese Unie, heeft onlangs omstreden nieuwe wetgeving ingevoerd die toestaat dat biologisch voedsel dat maximaal 0,9 procent bevat aan ‘bevorderlijke of technisch onvermijdelijke’ GM-elementen, mag worden gepresenteerd en verkocht als biologisch. Milieuorganisaties hebben geëist dat de norm voor onbedoelde besmetting wordt gesteld op 0,1 procent – het laagste niveau waarop GM-bestanddelen nog kunnen worden aangetoond. Zodra het niveau hoger komt te liggen, stellen ze, wordt het voor de biologische landbouw te moeilijk om hun gewassen vrij van genetische besmetting te houden.

‘De slappe houding tegenover besmetting gaat voorbij aan de voorkeuren van de Europese consument en kan de hele biologische sector in gevaar brengen. In de praktijk kunnen zo kleinere hoeveelheden GM-materiaal in alle biologische producten binnenglippen,’ waarschuwt Marco Contiero, beleidsmedewerker op het kantoor van Greenpeace in Brussel.

Het sterkste argument van de voorstanders van GM-techniek is dat genetisch gemanipuleerde planten − die sterker zijn en minder snel door ziekten worden aangetast − kunnen meehelpen om in ontwikkelingslanden de honger te bestrijden en zodoende levens kunnen redden. ‘De armen hebben het slechtste land, de minst vruchtbare grond, waar vaak veel zout in zit. Dus kampt een kleine boer met veel meer productiebeperkingen dan een hereboer in een rijk land’, aldus Clive James van de ISAAA. ‘Als je de techniek bezit om een aantal van die obstakels uit de weg te ruimen, mag je enorme verbeteringen verwachten.’ En zo gaat het ook precies, zegt hij trots. ‘In de Verenigde Staten levert Bt-maïs tussen de vijf en tien procent meer op. Op de Filippijnen was de opbrengst veertig procent hoger.’

De tegenstanders van GM-techniek houden echter vol dat er aan zulke hogere opbrengsten geen behoefte is. ‘De hoeveelheid voedsel die wereldwijd wordt geproduceerd, is absoluut voldoende om iedereen op deze aarde te eten te geven’, luidt de mening van Pablo Rondi, een van het handjevol wandelaars dat vanaf het begin van Genfrei Gehen naast Wilhelm heeft gelopen. ‘We hebben zelfs een overschot aan productie – we moeten alleen het voedsel op de juiste manier verdelen.’

Deze 45-jarige voorvechter van eerlijke handel uit Hamburg denkt dat lobbyisten als James het argument van honger in de wereld alleen maar gebruiken in het belang van de grote bedrijven waarbij ze in dienst zijn. ‘Hun enige doel is winst maken en de markt beheersen, en om dat te bereiken functioneren ze als een dictatuur – niet als een democratie’, redeneert hij terwijl hij voortloopt in het stevige tempo van een ervaren wandelaar. ‘Maatschappelijk betrokken? Dacht het niet!’

Wat hun persoonlijke visie op GM-technieken en de biotechnologische reuzen ook mag zijn, het merendeel van de toeschouwers die de wandelaars op hun langeafstandsmars door Duitsland tegenkomen, steunt hun initiatief. Boeren nodigen hen uit om op hun weiland te kamperen of te slapen in hun schuur of woonkamer. Ze zijn in het voorbijgaan door priesters gezegend. En ze worden keer op keer met spontaan applaus begroet.

‘Het lijkt wel een droom’, mijmert Anja Gerlach. Ze is 33, afkomstig uit Chemnitz, ‘Ik had nooit verwacht dat de reacties zó positief zouden zijn.’ Ook Wilhelm is meer dan tevreden: ‘Ik ben op dit moment een heel gelukkig mens’, erkent hij met een brede glimlach. Zijn bedrijf heeft 250.000 euro in de campagne gestopt. ‘We zijn over de hele linie met enorm veel gastvrijheid en groot enthousiasme ontvangen.’

Het is nu vier uur ’s middags en met de komische kreet Aanvallen! leidt Wilhelm een kleurrijke stoet wandelaars het centrum van Ulm binnen. Deze oude universiteitsstad vormt vandaag het eindpunt van de tocht. Een stel winkelende mensen die op zaterdagmiddag het voetgangersgebied bevolken, werpt een geamuseerde blik op de met ballonnen versierde lopers en nemen gewillig de pamfletten over Genfrei Gehen in ontvangst die hen worden aangereikt. Sommigen gaan ze zelfs onmiddellijk lezen.

Als een goedmoedige rattenvanger blaast Wilhelm nogmaals op zijn plastic toeter en brengt zijn gedreven maar nu zichtbaar vermoeide volgelingen naar het aankomstpunt in de schaduw van de beroemde kathedraal in de binnenstad. De Biomobiel staat al te wachten en een team van Rapunzel deelt aan de krachtelozen bananen, wortels en appels uit.

Sommige wandelaars brengen de volgende ogenblikken door met het opzetten van hun tent op het terrein van de plaatselijke roeiclub of zoeken een goedkope hotelkamer. Anderen proberen de lucht op te snuiven van het dichtstbijzijnde koffiehuis. Ze komen bijna allemaal weer opdagen bij de informele bijeenkomst die avond. Er wordt een film gedraaid. Er zijn toespraken en er wordt gedebatteerd. Niemand maakt zich sterk voor de GM-techniek.

Het lijkt erop dat Joseph Wilhelm en zijn legertje vandaag de slag hebben gewonnen. En morgen zullen ze hun mars weer voortzetten.

Ursula Sautter is freelance journaliste. Ze woont in Berlijn.

Rapunzel Naturkost AG, vernoemd naar het sprookje Raponsje, van de gebroeders Grimm, werd in 1974 opgericht door Joseph Wilhelm en zijn vrouw Jennifer Vermeulen. In 1990 werd het bedrijf, gevestigd in Legau/Allgäu, omgezet in een vennootschap met aandeelhouders. Het is nu in Duitsland en in de rest van Europa een van de toonaangevende producenten, verwerkers en distributeurs van biologisch voedsel. Wat ooit begon als een reformwinkel, is uitgegroeid tot een firma met 250 werknemers en een jaaromzet van circa 70 miljoen euro. Producten van Rapunzel vindt men in meer dan tweeduizend natuurvoedingswinkels in heel Duitsland. Rapunzel koopt in meer dan dertig landen overal op de wereld de grondstoffen in voor ruim vierhonderd producten, die worden uitgevoerd naar bijna evenveel landen.

Tools: Bespreken | Email | Print | RSS | Nieuwsbrief
Save/Share:

Comments