Doe geen kwaad

Steeds meer ziekenhuizen ontdekken dat slecht eten en giftige chemicaliën de gezondheid van hun patiënten schaadt. Ze zoeken eindelijk naar alternatieven.

Kim Ridley | 100 oktober 2007 issue

Wie in een ziekenhuis wordt opgenomen, stuit op een verontrustende paradox: de meeste ziekenhuizen vormen niet bepaald een gezonde omgeving. Als patiënt kom je vaak in contact met giftige chemische stoffen, krijg je slecht eten en adem je ongezonde lucht in. Daarbij werkt de veelal deprimerende en vervreemdende omgeving stressverhogend. Bovendien kun je ook nog het slachtoffer worden van tegen medicijnen resistente ‘superbacteriën’ of van de fouten van overwerkt personeel – en dat allemaal in een instelling waar je komt om te genezen en waar het personeel collectief de Eed van Hippocrates heeft afgelegd: een serie voorschriften die begint met de belofte nooit iemand kwaad te doen. Het is om beroerd van te worden. En dat gebeurt soms inderdaad.

Alleen al in de Verenigde Staten lopen naar schatting twee miljoen mensen per jaar een ziekenhuisinfectie op. Volgens de Amerikaanse gezondheidsdiensten zullen dit jaar bijna 100.000 daaraan overlijden. Deze cijfers halen de voorpagina’s nog wel, maar overal ter wereld dragen ziekenhuizen ook bij aan een even onopvallend als verraderlijk gevaar: patiënten en personeel worden blootgesteld aan een grote hoeveelheid stoffen en technieken die hun gezondheid kunnen schaden.

In veruit de meeste ziekenhuizen worden bijvoorbeeld schoonmaakproducten en desinfecterende middelen gebruikt waarin chemische stoffen zitten die astma en andere aandoeningen kunnen veroorzaken. Een groot onderzoek van Spaanse wetenschappers, afgelopen juli gepubliceerd in The Lancet, geeft een indruk van de omvang van het probleem. De kans om astma op te lopen door blootstelling aan chemische stoffen tijdens het werk bleek voor verpleegkundigen twee keer zo groot als voor andere werknemers. Patiënten ademen vanzelfsprekend dezelfde lucht in als verpleegkundigen.

Dampen van disinfecterende middelen, andere schoonmaakproducten en ongedierteverdelgers vervuilen de binnenatmosfeer, met extra gevaar voor patiënten met verzwakte afweer en luchtwegen. Dergelijke chemische stoffen kunnen irritatie aan ogen, neus en keel veroorzaken en leiden tot symptomen als hoofdpijn, misselijkheid en coördinatieverlies.

Maar misschien wel het meest opvallende probleem zijn de ziekenhuismaaltijden. Ze zijn niet alleen onappetijtelijk, maar bevatten waarschijnlijk bestrijdingsmiddelen, conserveringsmiddelen, hormonen en onnodige antibiotica. Tot overmaat van ramp is het gebruikelijke alternatief voor het smakeloze ziekenhuismaal afkomstig uit de fastfoodketens die in veel Amerikaanse ziekenhuizen het restaurant mogen exploiteren.

Iemand die zich over dit soort dingen opwindt, is Gary Cohen, de medeoprichter van Health Care Without Harm, een internationale organisatie die druk uitoefent op ziekenhuizen om veranderingen te introduceren die de gezondheid bevorderen van patiënten, personeel en omgeving: ‘Er zijn in Amerika zo’n dertig ziekenhuizen met een McDonald’s in de hal’, vertelt hij. ‘We zitten met zestig miljoen Amerikanen met obesitas en 120 miljoen met overgewicht. En wij geven patiënten in ziekenhuizen eten dat obesitas bevordert!. Ik vind dat ongelooflijk.’

Veel ziekenhuizen zien niet in dat hun dagelijkse keuzen – of het nu gaat om eten, chemische stoffen of de materiële en emotionele omgeving – van invloed zijn op de gezondheid van hun patiënten. Althans tot voor kort. Op de meest onverwachte plaatsen komt daar nu verandering in.

Krap tien jaar geleden dachten de meeste ziekenhuismanagers dat de verbranding van medisch afval de veiligste methode was om patiënten en de omgeving te vrijwaren van infectieziekten. In 1995 kwam de Amerikaanse milieubeschermingsdienst met een rapport dat iedereen wakker schudde: de verbranding van medisch afval vormde een belangrijke bron van dioxine, waarschijnlijk de dodelijkste kankerverwekkende stof.

‘Het was absurd’, stelt Gary Cohen. ‘Juist de instellingen die mensen moeten genezen, waren hen dus aan het vergiftigen!’ In de jaren sinds de publicatie van het rapport zijn er in de Verenigde Staten meer dan 5000 verbrandingsinstallaties voor medisch afval ontmanteld, en nog meer in Europa en andere landen. Daarmee is het probleem nog niet opgelost (dioxines worden bij iedereen aangetroffen, ook bij pasgeboren baby’s), maar de sluiting van de verbrandingsinstallaties was voor veel ziekenhuizen de eerste stap. Daarna zocht men naar gezondere manieren om voor patiënten en omgeving te zorgen.

Toen Kathy Gerwig, onderdirecteur van Amerika’s grootste zorgverzekeraar Kaiser Permanente en verantwoordelijk voor de veiligheid van de werkplek, vernam dat er dioxine vrijkomt bij de verbranding van de grote hoeveelheden pvc (polyvinylchloride) die in ziekenhuizen worden gebruikt, ging ze onmiddellijk met haar collega’s op zoek naar alternatieven. Eerst beperkten ze het afval van ziekenhuizen en stapten ze van onderzoekshandschoenen van vinyl over op handschoenen van nitril. ‘Daarbij deden we een belangrijke ontdekking’, vertelt Gerwig: ‘Veranderingen uit milieuoverwegingen hadden vaak ook andere voordelen.’

In infuuszakken en -slangen van pvc blijkt ook het ftalaat DEHP te zitten, een weekmaker die kan vrijkomen en in het lichaam van patiënten terecht kan komen als ze een infuus of bloedtransfusie krijgen. Uit dierstudies blijkt een verband tussen deze synthetische stof en geboorteafwijkingen, kanker en voortplantingsstoornissen, en in de Europese Unie is het gebruik ervan in kinderspeelgoed, cosmetica en verzorgingsproducten verboden.

‘We weten al meer dan dertig jaar dat DEHP uit ziekenhuismaterialen van pvc lekt’, zegt Gavin ten Tusscher, kinderarts in het Westfriesgasthuis in Hoorn. Hij heeft baanbrekend onderzoek gedaan naar dioxines bij kinderen. ‘We weten dat DEHP via de infuusslang rechtstreeks in pasgeboren baby’s terechtkomt bij bloedtransfusies – en we kunnen ook de hoeveelheid meten.’

Tot enkele jaren geleden was er geen keus, inmiddels wel. Verscheidene fabrikanten, onder andere Baxter en Hospira, brengen nu pvc-vrije producten voor infusen op de markt. Het Westfriesgasthuis en Kaiser Permanente behoren tot de vele zorgaanbieders die materiaal van pvc vervangen door veiliger alternatieven. ‘Er komt inmiddels een gestage stroom veiliger producten op de markt voor vrijwel alles in het ziekenhuis’, vertelt Ten Tusscher. ‘Het is alleen nog een kwestie van mentaliteit. De ziekenhuizen moeten de keus maken.’

Waarom doen ze dat dan niet? Afgezien van het vaak genoemde argument van de kosten beschikken ziekenhuizen niet altijd over voldoende informatie. ‘Het is erg lastig om de giftige bestanddelen van producten en materialen uit te zoeken’, legt Kathy Gerwig van Kaiser Permanente uit. ‘Zonder etiketten en volledige openheid over de samenstelling van een product vallen de risico’s van blootstelling eraan moeilijk te bepalen.’

In april 2007 heeft het Europese Parlement nieuwe regels goedgekeurd die fabrikanten verplichten aan te geven of medisch materiaal ftalaten en andere stoffen bevat die vermoedelijk kankerverwekkend, mutageen of schadelijk voor de voortplanting zijn. De VS kennen dergelijke bepalingen niet.

Het ontbreken van effectieve wetgeving, opleiding en bewustzijn van de situatie kan verklaren waarom in veel ziekenhuizen nog steeds chemische stoffen worden gebruikt waarvoor alternatieven voorhanden zijn. Uit een in 2003 gepubliceerd nationaal onderzoek van Health Care Without Harm onder 22 Amerikaanse ziekenhuizen bleek dat in elk ziekenhuis chemische bestrijdingsmiddelen werden gebruikt en dat in 36 procent producten werden toegepast die niet meer bij de milieubeschermingsdienst als bruikbaar staan geregistreerd.

Allergieën, overgevoeligheid voor synthetische stoffen en astma kunnen worden verergerd door bestrijdingsmiddelen, die bovendien het zenuwstelsel, het voortplantingsstelsel en het immuunsysteem kunnen aantasten en kankerverwekkend zijn. Een meerderheid van de patiëntenpopulatie in ziekenhuizen loopt extra gevaar door de mogelijk schadelijke effecten van bestrijdingsmiddelen: ouderen, chronisch zieken, overgevoelige patiënten, kinderen en zwangere vrouwen.

De vreemdste gemiste kans voor genezing in het gemiddelde ziekenhuis is te vinden op het bord van de patiënten. Het is al lang bekend dat goede voeding bevorderlijk is voor de genezing, en toch dienen veel ziekenhuizen industrieel geproduceerde en verwerkte etenswaren op, die in het algemeen minder voedzaam zijn en meer chemische stoffen bevatten dan duurzaam geproduceerde voedingsmiddelen.

Talrijke onderzoeken wijzen uit dat bij de op kunstmest gebaseerde industriële landbouw de mineralen uit de bodem verdwijnen; de gevolgen zijn duidelijk merkbaar in groente en fruit. Onderzoekers hebben bijvoorbeeld ontdekt dat het gehalte aan mineralen en vitamines in aardappelen sinds 1985 met zeventig procent is afgenomen, in bonen met zestig procent en in appels met tachtig procent, zoals vermeld in onderzoeken die in de Britse Nieuwsbrief What Doctors Don’t Tell You worden aangehaald.

Door de behandeling van het eten in het ziekenhuis kan de voedingswaarde nog verder dalen. Volgens een in het Journal of Food Service van oktober 2006 beschreven onderzoek kan door de wijdverbreide gewoonte om het eten te sterk te verhitten de hoeveelheid vitamine C – een belangrijk criterium voor de voedingswaarde – met 86 procent zijn teruggelopen in de maaltijd die de patiënt krijgt voorgeschoteld.

Hoe moet een gezond ziekenhuis er dan uitzien? Ziekenhuizen in Europa, de Verenigde Staten en elders zoeken een oplossing, en soms moeten ze helemaal bij het begin beginnen. Bijvoorbeeld in de Clinique Champeau, een particulier ziekenhuis met 116 bedden in het Franse Béziers. Wat directeur Olivier Toma meteen opviel toen hij na een loopbaan als hotelier in het ziekenhuis kwam werken, waren de handen van sommige verpleegkundigen en schoonmakers. Snel verving hij giftige schoonmaakmiddelen door veiliger alternatieven, waardoor ook de patiënten minder werden blootgesteld aan chemische stoffen. Dat was niet moeilijk: er zijn genoeg minder toxische schoonmaakproducten, zoals van Ecover (ook verkrijgbaar in Nederland).

Toma heeft vervolgens een internationaal erkend ziekenhuis opgebouwd waarin natuurlijke, niet-giftige materialen worden gebruikt. De verf op de muren is vrij van schadelijke vluchtige organische verbindingen. Door een geavanceerd aanschafbeleid wordt alles wat het ziekenhuis koopt gecontroleerd op giftige stoffen. Daarnaast krijgen de patiënten verse maaltijden, terwijl grote ramen veel daglicht binnenlaten: daardoor hebben patiënten minder behoefte aan pijnstillers en hoeven ze korter in het ziekenhuis te blijven.

Kaiser Permanente in de VS werkt intussen op grotere schaal en gebruikt het jaarlijkse aanschafbudget van zes miljard dollar voor veiliger producten en materialen voor de patiënten van zijn 32 medische centra, en om te zorgen dat die producten beter betaalbaar en beschikbaar zijn voor kleinere instellingen voor gezondheidszorg. Het bedrijf roept bovendien binnen het kader van nieuw ontwikkeld beleid op om bij iedere aanschaf – van schoonmaakmiddelen tot medische apparatuur – kankerverwekkende, mutagene en voor de voortplanting schadelijke stoffen te vermijden, net als niet-afbreekbare chemische stoffen die zich in het lichaam ophopen. Dean Edwards, adjunct-directeur en hoofd aanschafbeleid: ‘We mikken op de meest riskante producten en doen er alles aan om toeleverende bedrijven te stimuleren over te gaan op milieuvriendelijker producten.’

Uit de vernieuwingen van Clinique Champeau, Kaiser Permanente en andere ziekenhuizen blijkt dat ziekenhuisdirecties veranderingen voor de oplossing van milieuproblemen niet langer uit de weg kunnen gaan. De aanwijzingen daarvoor zijn overal te vinden.

Terugblikkend op de afgelopen tien jaar noemt Gary Cohen van Health Care Without Harm de uitbanning van kwik een mooi voorbeeld daarvan. Duizenden ziekenhuizen over de hele wereld hebben de kwikthermometer vervangen door een veiliger alternatief en streven ernaar om kwik uit alle instellingen voor gezondheidszorg te weren. ‘Het is duidelijk geworden dat je giftige stoffen geleidelijk op wereldschaal kunt elimineren’, vertelt Cohen. ‘Als dat kan met kwik, kan het ook met een hele batterij andere chemische stoffen en technieken die schadelijk zijn voor de aarde en de gezondheid.’

Een groot aantal ziekenhuizen, verspreid over de hele wereld, heeft onlangs een resolutie ondertekend met het streven om op allerlei fronten gezonde veranderingen te introduceren, van het serveren van veilig en duurzaam geproduceerde maaltijden tot de beperking van afval en het afzweren van pvc. Maar het aannemen van een resolutie of wet is niet hetzelfde als het naleven ervan.

Voor dat laatste komt het op alle burgers aan, meent kinderarts Gavin ten Tusscher. ‘Consumenten moeten beseffen dat zij de macht hebben’, betoogt hij. ‘Zij zijn degenen die met hun keuzen in gezondheidszorg invloed kunnen uitoefenen. Zij kunnen zeggen: "Ik wil niet dat mijn kind een infuusslang van pvc krijgt", en zij kunnen gezonde veranderingen eisen. Hoe meer mensen dat doen, hoe beter de overheid en de ziekenhuizen zullen luisteren.’

Hoe gezond is uw ziekenhuis?

Krijgen patiënten biologisch eten?
Krijgen ze vlees dat is geproduceerd zonder antibiotica die als medicijn zijn gebruikt?
Worden er voor eten en drinken geen producten van polystyreen (Styrofoam) gebruikt?
Zijn er geen thermometers en bloeddrukmeters met kwik?
Worden er stappen ondernomen om het gebruik van pvc en de weekmaker DEHP in medische apparatuur en hulpmiddelen te beperken?
Kan uw behandeling worden uitgevoerd zonder medische hulpmiddelen die pvc en DEHP bevatten?

Meer weten: noharm.org.

Tools: Bespreken | Email | Print | RSS | Nieuwsbrief
Save/Share:

Comments