Email   Print

Het liefdesleven van de Saudi's

Controversiële roman verwijdert de sluier rondom het liefdesleven van Arabische vrouwen

In het eerste hoofdstuk ontdekt een vrouw tijdens haar huwelijksreis dat haar man is vreemdgegaan. Ze vergeeft hem, wordt zwanger, maar hij slaat haar en stuurt haar weg. Een gekafte versie van televisiehit Desperate Housewives? Niet echt. Het decor van dit liefdesdrama is Riyad, de hoofdstad van Saudi-Arabië. De vriendinnen heten Qamrah, Sadeem, Lamees en Mashael, allen afkomstig uit welgestelde kringen. Niet verwonderlijk dus, dat de debuutroman van Rajaa Al-Sanea heeft geleid tot een verhit debat in de Arabische wereld. Banat Al-Riyadh (‘De meiden van Riyad’) vertelt het verhaal van een anonieme, jonge vrouw die via een e-maillijst haar lezers op de hoogte houdt van het liefdesleven van haar vrienden. Zo wordt een beeld geschetst van een samenleving waarin studentes champagne drinken op feestjes (terwijl de Koran het gebruik van alcohol verbiedt), auto rijden (verkleed als man, omdat vrouwen geen rijbewijs mogen hebben) en openlijk flirten met mannen (bij de wet verboden). Het boek is een bestseller. Al binnen vier maanden na verschijning – in september vorig jaar – noteerde de Libanese uitgeverij Saqi Books een derde druk. Op het moment dat deze Ode naar de drukker ging, hadden de Saudische autoriteiten nog steeds geen goedkeuring gegeven voor distributie in Saudi-Arabië; ook is het boek (nog?) niet officieel verboden. Toch gaat Banat Al-Riyadh in Saudi-Arabië van hand tot hand; volgens sommige nieuwsberichten circuleren er gekopieerde exemplaren en digitale versies. In het land dat wordt beschouwd als de bakermat van de goede zeden, zou het origineel worden binnengesmokkeld en op de zwarte markt te koop zijn voor tien keer de gewone prijs. Intussen hebben buitenlandse uitgevers zich gemeld: een Engelse en Franse vertaling worden later dit jaar verwacht. De 319 pagina’s tellende roman staat bol van drama’s en intriges. Het huwelijk tussen Qamrah en de overspelige Rashid met de losse handjes was gearrangeerd. Op basis van een enkele ontmoeting tussen de twee hebben ze besloten te trouwen. Als Qamrah op huwelijksreis haar hijab afdoet, zegt Rashid dat ze lelijk is en eist dat ze haar gezicht weer bedekt. Qamrah hoopt dat hij zal veranderen en stopt met de pil. Als Rashid ontdekt dat ze een kind krijgen, slaat hij haar en stuurt haar terug naar Riyad, gevolgd door de echtscheidingsformulieren, waarop ze door haar familie uit schaamte thuis wordt gehouden. Lamees, die Qamrah wegwijs maakt op internet om haar isolatie te doorbreken, heeft meer geluk. Ze zal trouwen met de man van wie ze houdt en verhuizen naar Canada – maar niet voordat een prille liefde in de kiem wordt gesmoord wanneer ze in een café met haar afspraakje wordt betrapt door dezelfde zedenpolitie die ook al een einde had gemaakt aan de voor haar vriendin Mashael zo vrolijk verlopen viering van Valentijnsdag op de universiteit. Sadeem, tot slot, wordt tijdens haar verblijf in Londen verliefd op Firas. De liefde is wederzijds, maar zijn elitaire afkomst verhindert hem te trouwen met Sadeem, die als gescheiden vrouw een slechte reputatie geniet. Firas trouwt met een nicht, maar blijft Sadeem bellen om haar te verleiden hun relatie stiekem voort te zetten. Sadeem weigert, wordt wanhopig, wil hem vergeten en begint – ironisch genoeg – een huwelijksbemiddelingsbureau. Critici menen dat de 25-jarige Rajaa Al-Sanea generaliseert. Ze zou met haar roman een eenzijdig beeld van losbandigheid hebben geschetst, die ver afligt van de werkelijkheid. Ze zou bovendien de eer van vrouwen en Saudi-Arabië schenden. De schrijfster zelf beweert dat ze haar boek heeft gebaseerd op de verhalen die ze tijdens haar tandartsstudie heeft opgevangen. De kritiek gaat verder. Haar taalgebruik zou te weinig literair zijn; het boek is geschreven in de informele taal die jongeren op internet gebruiken. Ze zou alle media-aandacht slechts te danken hebben aan haar uiterlijk en aan de vleiende woorden die Ghazi Al-Gosaibi – prominente dichter en minister van Werkgelegenheid – heeft geschreven als voorwoord in het boek. Maar terwijl haar boek wordt afgebrand door verklaard tegenstanders zijn veel jongeren juist enthousiast. Op chatrooms zeggen zij zich te herkennen in de kritiek die Al-Sanea uit op de tradities van de samenleving. In The Saudi Gazette (15 januari 2006) uit de 18-jarige Samar Al-Zayer haar waardering. ‘Eindelijk zien we een moedige vrouw van onze generatie met het talent en de moed om een onderwerp aan de orde te stellen, dat als taboe wordt gezien – ook al praat iedereen er iedere dag over.’ Al-Sanea had rekening gehouden met kritiek toen ze haar manuscript aanbood aan de uitgever. In haar boek schrijft de ik-figuur hoe haar wekelijkse digitale nieuwsbrief een nationaal debat zal aanwakkeren en dat ze misschien wel op televisiezender Al-Arabiya zal worden geïnterviewd door de bekende Turki Al-Dakheel (Beide voorspellingen kwamen uit voor Al-Sanea.) ‘Iedere creatieve uiting zou moeten leiden tot een controverse’, zei de schrijfster tegen Arab News (11 maart 2006). ‘Het resultaat ervan is belangrijker: positieve verandering, hoop ik.’ Alles wijst erop dat Al-Sanea een toegewijd feministe is die haar werk gebruikt om de positie van vrouwen te verbeteren in een samenleving die wordt gedomineerd door patriarchale normen. Maar Egypt Today (maart 2006) oordeelt anders. Haar sympathie gaat niet alleen uit naar vrouwen. Al-Sanea’s boek is een aanklacht tegen de legitimiteit van diepgewortelde tradities die zowel vrouwen als mannen tot slachtoffer maken. De regels van de samenleving dwarsbomen het pad van de liefde – en iedereen die daarop struikelt, loopt een blessure op. Haar boek moet dan ook worden gelezen als een kritiek op traditie – niet te verwarren met kritiek op de sharia, de islamitische wetten. In het Egyptische maandblad legt ze er nadruk op dat ze een trotse moslim is. ‘Het boek gaat over de tradities die niet onderdeel van de sharia zijn en die ons leven zodanig dwarszitten, dat ze leiden tot ellende en pijn bij mensen in onze samenleving. Het heeft licht geworpen op een belangrijk aspect in onze maatschappij en een belangrijke dialoog op gang gebracht die hopelijk zal leiden tot een vruchtbare uitkomst.’ Rajaa Al Sanea: Banat Al-Riyadh Saqi Books Voorlopig alleen beschikbaar in het Arabisch. Een Engelse vertaling volgt dit jaar. www.rajaa.net (alleen in het Arabisch)