Email   Print

Een nieuw soort supermacht

Economische vooruitgang leidt in India niet tot eenvormigheid: het bewijs dat modernisering en traditie hand in hand kunnen gaan.

Onlangs verscheen in India een hoge politiefunctionaris voor het gerecht. Hij was in de boeien geslagen en werd ervan beschuldigd de kleding- en dienstvoorschriften van de politie te hebben geschonden. Hij droeg een neusring en een dupatta, een sierlijke doek die om het hoofd wordt geslagen. Ook beweerde hij dat hij Radha was, de dierbare metgezel van de hindoegod Krishna. Hij werd gedwongen vrijwillig met pensioen te gaan. Op het vliegveld, zo klonk een ander nieuwsbericht, hebben veiligheidsbeambten een spirituele goeroe verhinderd met zijn verzilverde staf in het vliegtuig te stappen. Toen zijn verbolgen aanhangers protesteerden, werden zij door de politie met grof geweld uiteengejaagd. Beide gebeurtenissen leidden in een aantal Engelstalige Indiase media tot negatieve, soms verhitte reacties. ‘Wat moeten we toch met zulke onverantwoordelijke idioten?’ vroegen veel mensen zich af. Hun grootste, haast retorische vraag was: ‘Waarom blijven we toch zo achter bij andere landen? Waarom kunnen we ons in dit land niet gedragen als moderne, redelijk denkende mensen?’ Dit was een voorspelbare reactie. Veel Engelstalige media in India verkondigen namelijk de droom van rijkdom en nationale kracht van de Indiase middenklasse. Hierin is een grote rol weggelegd voor het vrijemarktkapitalisme, een seculaire staat en een leger dat beschikt over nucleaire wapens. De middenklasse ziet India als de belangrijkste macht in deze eeuw en ze wordt geregeld in verlegenheid gebracht door gebeurtenissen die de indruk wekken dat de Indiërs een chaotisch, bijgelovig volk zijn. Veel middenklassers in India zijn gecharmeerd van autoritaire staten als Singapore, Maleisië en China die volgens hen een hoog niveau van discipline en doelmatigheid hebben bereikt. Deze Indiërs, die voor het overgrote deel stemmen op de hindoe-nationalistische BJP, geloven dat democratie chaos, verdeeldheid en achteruitgang teweegbrengt. Ook zijn zij ervan overtuigd dat democratie verhindert dat het land zijn rechtmatige plaats inneemt tussen de bevoorrechte, moderne, beschaafde landen. De lessen die deze Indiërs uit de geschiedenis van Europa en Oost-Azië leren, berusten gedeeltelijk op waarheid. De meeste landen zijn pas gemoderniseerd nadat ze met hun etnische en cultureel gevarieerde verleden hebben gebroken en hun burgers, doorgaans zeer ondemocratisch, een zekere universele gedragscode hebben opgelegd. De fundamentele gedachte van waaruit moderne burgerlijke samenlevingen ontstaan, is dat mensen weldenkende individuen zijn die hun droom van het goede leven najagen. Deze droom wordt mogelijk gemaakt door veel bezittingen en veel vrije tijd: een streven dat de regering en het bedrijfsleven moeten helpen realiseren. Een dergelijk exclusief materialistisch wereldbeeld is de verborgen ideologie van de middenklasse in de meeste Westerse landen. Het is de basis van de politieke, economische en juridische afspraken van moderne samenlevingen in het algemeen. Gesteund door het bedrijfskapitalisme verleent het de Westerse samenleving ook een tamelijk uniform karakter: er is een beperkte verscheidenheid aan openbare functies, kledingkeuze, voeding en vermaak. Deze materialistische ideologie wordt vooral wijdverbreid wanneer samenlevingen welvarender worden en steeds meer mensen de gemakken van de middenklasse ten deel vallen. Zij werkt politieke eensgezindheid over belangrijke kwesties in de hand, met name in tijden van oorlog wanneer vijanden – echte of denkbeeldige – het goede leven lijken te bedreigen. Dit verklaart gedeeltelijk waarom politieke partijen die ooit bitter waren verdeeld, steeds vaker hetzelfde zeggen, waarom in Europa conservatieve politici lijken op vooruitstrevende en waarom de Democraten in de Verenigde Staten zo moeilijk zijn te onderscheiden van de Republikeinen. Maar de middenklasse in India is nog steeds klein. Er zijn veel meer boeren, arbeiders en armen. De door haar zelf gelegaliseerde ideologie van modernisering en secularisatie – ook al is zij geformaliseerd door de staat en wordt zij uitgedragen door de grote politieke partijen – moet concurreren met oudere, irrationele tradities van ascetisme, hedonisme en vrome godsdienstige uitingen. In dit aspect verschilt India essentieel van China. Hier hebben machtige hervormers, zowel communisten als niet-communisten, in de afgelopen eeuw systematisch oude tradities vernietigd. Zo hebben zij ertoe bijgedragen dat het land veel gretiger Westerse modellen van arbeid en consumptie navolgt dan India. In India leven verschillende culturen naast elkaar. Samen voorkomen zij dat bepaalde krachten en homogeniserende invloeden de overhand krijgen. Dit is duidelijk te zien aan de Indiase politiek. Die bestaat uit een bijzonder grote hoeveelheid partijen, groepen en bondgenootschappen die voortdurend veranderen. In de afgelopen jaren hebben sterke regionale, op het kastestelsel gebaseerde partijen de ongeremde ambities van de hindoe-nationalisten in toom weten te houden. Hoewel communistische partijen elders in de wereld weinig invloed hebben, hebben ze in India juist veel macht. Ze zijn een belangrijke pressiegroep binnen het Indiase parlement. Ze bekritiseren het beleid van de regering dat zich richt op het vergaren van rijkdom en zwakken dit vaak af. Ook op economisch gebied is de culturele verscheidenheid groot. Zowel in de nationale als de internationale media is de laatste tijd veel aandacht voor informatietechnologie en call-centers in India, waarbij de indruk werd gewekt dat zij de motor achter de nieuwe Indiase economie zijn. Maar dergelijke Westers georiënteerde ondernemingen dragen slechts een fractie bij aan het bruto nationaal product. Dit wordt grotendeels gegenereerd door mensen die de behoeften van honderden miljoenen Indiase consumenten bevredigen. Het marktaandeel van buitenlandse merken is gering. Slechts vijf procent van de Indiase filmindustrie bestaat uit Hollywoodfilms; films uit Bollywood zijn vele malen populairder. De sari en de shalwar kameez zijn nog steeds favoriet bij de Indiase vrouw en het ziet er niet naar uit dat zij snel zullen worden ingeruild voor Westerse rokken en spijkerbroeken. McDonald’s en de Pizza Hut zijn weliswaar populair bij de Indiase bovenlaag, maar ze zijn er niet in geslaagd het eeuwenoude traditionele Indiase fastfood te verdringen – de samosa, een Indisch pasteitje, of idli, gestoomde koekjes van rijst, uit Zuid-India. Indiërs hebben nog steeds liever paneermeel dan mozzarella op hun pizza. Iedereen die in India succesvol zaken wil doen, moet rekening houden met de grote verscheidenheid aan smaken in voedsel, kleding en entertainment. Het heeft geen enkele zin om te proberen Indiërs een uniforme, universele versie hiervan op te dringen. Bijna dagelijks verschijnen er in de kranten berichten over individueel verzet tegen de uniforme modernisering van de samenleving. De politieagent die zich als Radha kleedde, roept niet alleen bewust de herinnering op aan Wajid Ali Shah, de laatste grote heerser van Awadh. Ook hij kleedde zich als Radha en werd door de Britten openlijk voor verwijfd uitgemaakt voor ze hem afzetten. Door zijn vrouwelijke kleding verwerpt de politiefunctionaris tegelijkertijd de rol die een keiharde, overdreven rationele wereld hem opdringt. De spirituele goeroe die weigerde zijn staf af te staan, beroept zich op zijn recht op individuele waardigheid van een hogere orde dan die hem wordt geboden door een staat die de nationale veiligheid predikt – een staat die eindeloos hamert op het ‘terrorisme’ en verlangt dat haar burgers voortdurend in angst en achterdocht leven. Het huidige India is vol met zulke ‘onverantwoordelijke dwazen’. Zij geven een indicatie waarom het nog heel lang zal duren voordat het land volledig is gemoderniseerd – en waarom dit wel eens een goede zaak zou kunnen zijn. Met toestemming bewerkt en overgenomen van New Statesman (30 januari 2006), het Britse opinieweekblad over politiek, www.newstatesman.co.uk. Pankaj Mishra is een Indiase schrijver en journalist. Dit voorjaar verschijnt zijn nieuwste boek, Temptations of the West: How to Be Modern in India, Pakistan, Tibet, and Beyond. De vertaler heeft een steekje laten vallen. Indiers hebben liever paneer (en niet paneermeel) op hun pizza. Paneer is een zachte kaassoort, gemaakt van koeienmelk.