Email   Print

Met angst kun je niet leven

We moeten heer en meester zijn over onze fantasie, niet de gevangene ervan

Mijn oudste dochter Orly had het hele schooljaar in het symfonieorkest gerepeteerd om in maart 2003 deel te nemen aan een wedstrijd voor schoolorkesten in New Orleans. Toen het zover was, bleek dat we op een oorlog in Irak afstevenden, waarop het bestuur van de school alle uitstapjes buiten de stad annuleerde, ook het optreden van het schoolorkest in New Orleans – omdat het bang was voor terroristische acties. Ik vond dit volslagen krankzinnig. Ik bedoel, denk je nu echt dat Osama bin Laden en Ayman al-Zawahiri in een grot in Afghanistan zitten en dat Ayman dan zegt: ‘Hé, Osama, weet je nog die jaarlijkse wedstrijd voor schoolorkesten in New Orleans? Nou, dat is volgende week weer. Laten we ze eens lekker te grazen nemen.’ Ik denk het niet. Zullen we het maar aan Bin Laden overlaten om in een grot te zitten? Wij moeten heer en meester zijn over onze fantasie, niet de gevangene ervan. Een vriendin in Beiroet grapte eens dat ze altijd een bom in haar koffer stopt als ze gaat vliegen, omdat de kans dat twee mensen in hetzelfde vliegtuig een bom bij zich hebben, niet zo groot is. Ofwel: doe wat je nodig vindt, maar ga de deur uit. Dat doet me denken aan een ontroerend verhaaltje dat in The New York Times heeft gestaan. Dat was het verhaal over Candace Lee Williams, een 20-jarige studente bedrijfskunde die van januari tot juni 2001 als stagiaire bij zakenbank Merrill Lynch had gewerkt op de veertiende verdieping van het World Trade Center in New York. Moeder en collega’s van Candace beschreven haar als een energieke en ambitieuze jonge vrouw die haar stage geweldig vond. En haar collega’s vonden háár zo geweldig, dat ze haar op haar laatste werkdag mee uit eten hadden genomen, haar in een limousine naar huis hadden laten brengen en later schreven ze naar haar universiteit: ‘Stuur ons er nog vijf zoals Candace.’ Een paar weken na haar tentamens in augustus besloot Candace haar kamergenote op te zoeken, die bij haar ouders in Californië was. ‘Ze waren van plan een cabriolet te huren en Candace wilde op de foto voor de letters H O L L Y W O O D’, vertelde haar moeder aan de krant. Helaas nam Candace vlucht 11 van American Airlines, de vlucht die op 11 september 2001 om 08.02 uur van Logan Airport bij Boston vertrok. Het vliegtuig werd om 08.14 uur door vijf mannen gekaapt, onder wie Mohammed Atta, die in stoel 8D zat. Met Atta aan het bedieningspaneel werd de Boeing 767 naar Manhattan gevlogen, waar Candace precies de toren van het World Trade Center in werd geramd – tussen de vierennegentigste en achtennegentigste verdieping – waar ze als stagiaire had gewerkt. Op de passagierslijst van de luchtvaartmaatschappij is te zien dat Candace naast een 80-jarige grootmoeder zat – twee mensen aan tegenovergestelde uiteinden van het leven: het ene vol herinneringen, het andere vol dromen. Wat vertelt dit verhaal mij? Het vertelt dit: toen Candace Lee Williams aan boord ging van vlucht 11, kon ze zich niet hebben voorgesteld hoe die zou eindigen. Maar nu lijkt het – nog steeds – of niemand van ons meer in een vliegtuig kan stappen zonder zich voor te stellen dat wat Candace op 11 september overkwam, ons ook zou kunnen overkomen. We zijn ons er nu eenmaal van bewust dat we door de grillige wil van een gek in een Afghaanse grot van het leven kunnen worden beroofd. Maar: de kans dat ons vliegtuig door terroristen wordt gekaapt, is oneindig klein. De kans dat we om het leven komen doordat we met onze auto een hert raken of door de bliksem worden getroffen, is veel groter. Dus ook al kunnen we ons nu voorstellen wat er zou kunnen gebeuren als we in een vliegtuig stappen, we zullen toch in dat vliegtuig moeten stappen. Want als we niet in dat vliegtuig stappen, zetten we ons in onze eigen grot gevangen. Onze fantasie mag niet alleen maar over herhalingen gaan, ze moet ook gaan over ons eigen, nieuwe script. Uit wat ik over Candace Lee Williams heb gelezen, maak ik op dat ze een optimiste was. Ik wed dat zij, als ze de kans had, nu nog steeds in een vliegtuig zou stappen. En dat moeten we allemaal doen. Vanaf het begin is Amerika’s rol in de wereld geweest om het land te zijn dat vooruit kijkt, niet terug. Eén van de gevaarlijkste gevolgen van 11 september is dat Amerika in plaats van hoop, angst is gaan exporteren. Probeerden wij, Amerikanen, vroeger de wereld met vriendelijke woorden tot het beste over te halen, tegenwoordig snauwen we haar veel te vaak af. En wanneer je angst exporteert, eindig je ermee dat je de angsten van alle anderen importeert. Ja, we hebben mensen nodig die zich het ergste kunnen voorstellen, omdat het ergste op 11 september echt is gebeurd en opnieuw zou kunnen gebeuren. Maar er bestaat een smalle grens tussen voorzorg en paranoia – en soms hebben we die overschreden. Europeanen en anderen steken graag de draak met het Amerikaanse optimisme en de Amerikaanse naïviteit, met ons rare idee dat er voor elk probleem een oplossing bestaat, dat het morgen beter kan gaan dan gisteren, dat de toekomst altijd het verleden kan verdringen. Maar ik heb altijd geloofd dat de rest van de wereld diep van binnen jaloers is op dat optimisme en die naïviteit – twee kwaliteiten die de rest van de wereld nodig heeft. Optimisme en naïviteit: het zijn twee van de dingen waardoor de aarde om haar as blijft draaien. Als we als maatschappij somber worden, als we ophouden de ‘droomfabriek’ van de wereld te zijn, zullen we de wereld niet alleen somberder maken, maar ook armer. Thomas L. Friedman schrijft in The New York Times columns over de Amerikaanse buitenlandpolitiek. Ook is hij auteur van meerdere boeken over internationale politiek en globalisering, waaronder Het gouden keurslijf. Met toestemming bewerkt en overgenomen van Thomas Friedman: De Aarde is plat – ontdekkingsreis door een geglobaliseerde wereld (Nieuw Amsterdam, 2005), een uitdagend boek waarin wordt beschreven hoe globalisering een nieuwe fase ingaat, die met name voor Aziatische economieën enorme mogelijkheden biedt.