Email   Print

Waarom de panda geen pinguïn is

De theorieën van de Britse bioloog Rupert Sheldrake zetten ons beeld van het heelal totaal op zijn kop. Daardoor is hij een paria geworden binnen de gevestigde wetenschappelijke orde, maar een inspiratie voor velen.

Als ik na een wandeling door Hampstead – de sfeervolle, charmante Londense wijk waar John Keats, George Orwell, D.H. Lawrence en, meer recent, de schrijver John LeCarre en de actrice Emma Thompson hebben gewoond – aankom bij het huis van Rupert Sheldrake, ben ik totaal niet verbaasd te zien dat het eenvoudige, bakstenen huis van de non-conformistische wetenschapper uitkijkt op Hampstead Heath. Dit schitterende, nog steeds opvallend ongerepte stuk grasland met de verspreide groepjes bomen was de plek waar Keats en William Wordsworth tijdens hun lange wandelingen gesprekken hielden over de gevoelens en gedachten die voor eeuwig zouden weerklinken in hun romantische gedichten. Sheldrake, een van de grootste ijveraars voor een holistische en meer democratische visie op de wetenschap, kan gemakkelijk worden geschaard onder de romantici, hoewel zijn kijk op de wereld is gebaseerd op empirisch onderzoek in plaats van op poëtische gevoelens. Sheldrakes controversiële theorieën over de werking van het heelal, die hij uiteenzette in zijn boek Een nieuwe levenswetenschap dat in 1981 verscheen, veroorzaakten een ware commotie. Eigenlijk was het niet zozeer het boek dat Sheldrake’s ideeën het eerst onder de aandacht bracht, maar eerder een hoofdartikel van Sir John Maddox, de uitgever van het gerenommeerde Britse tijdschrift Nature. Furieus schreef hij: ‘Deze ergerlijke verhandeling… is de beste kandidaat voor de brandstapel sinds jaren.’ Dit richtte de aandacht van velen op de jonge wetenschapper die toentertijd werkzaam was als een fysioloog aan het International Crops Research Institute for the Semi-Arid Tropics in Hyderabad in India.

De reden waarom Maddox zo furieus reageerde, was Sheldrake’s theorie over ‘morfogenetische resonantie’ – een gecompliceerd stelsel van ideeën dat stelt dat de natuur vertrouwt op zijn eigen herinneringen, die door tijd en ruimte worden overgebracht via ‘morfogenetische velden’ (zie kader). De grondslag van zijn theorie is dat deze velden, die zich min of meer op dezelfde wijze gedragen als elektromagnetische velden, vormgeven aan onze hele wereld. Een panda is een panda, omdat hij instinctief afstemt op morfogenetische velden die een overvloed aan informatie bevatten die een panda zijn identiteit geven en leiden. Hetzelfde geldt voor duiven, onweersbuien, platinum-atomen, de eiken in Hampstead Heath en – niet te vergeten – mensen. Als deze theorie algemeen zou worden geaccepteerd, zou zij ons beeld van het heelal totaal op zijn kop zetten. Daarom heeft Sheldrake zich zo vaak de toorn van de gevestigde wetenschap op de hals gehaald.

In de afgelopen twintig jaar heeft hij onderwerpen die in verband staan met morfogenetische resonantie verder onderzocht, ook al durfde geen enkel wetenschappelijk instituut hem een aanstelling te geven. Veel van zijn onderzoek richt zich op nog steeds onopgeloste verschijnselen als hoe duiven en andere dieren op grote afstand van huis de weg terug vinden; hoe een grote school vissen met grote precisie als een groep bij elkaar blijft en communiceert; waarom mensen gevoel hebben in geamputeerde ledematen; waarom mensen en dieren voelen dat er iemand naar hen kijkt. Hij denkt dat morfogenetische resonantie kan helpen om een aantal van dit soort verschijnselen te verklaren.

Zijn experimenten zijn onderschreven door vrijdenkende grondleggers als Lawrence Rockefeller en het Institute of Noetic Sciences, opgericht door Edgar Mitchell, astronaut van de Apollo 14. Sheldrake heeft voornamelijk in het levensonderhoud van zichzelf en zijn gezin voorzien door overal lezingen te geven, die nieuwsgierige toehoorders uit de hele wereld trokken en door een aantal boeken te publiceren die verschillende aspecten belichten van wat vaak ‘de nieuwste wetenschap’ wordt genoemd.

Hij heeft geschreven over ecologische, spirituele en fysiologische onderwerpen. Ook heeft hij een manifest geschreven over hoe de wetenschap meer toegankelijk kan worden gemaakt voor het brede publiek (Seven Experiments that Could Change the World), een bestseller over het gedrag van dieren (Honden weten wanneer hun baas thuiskomt), en – meest recent – een verkenning van een wijdverbreid parapsychologisch verschijnsel (Het zevende zintuig). Zijn huidige onderzoek betreft tientallen dubbelblinde experimenten die het verschijnsel telepathie onderzoeken. Sir John Maddox heeft hem beschuldigd van ‘ketterij’ en verklaard dat ‘hij moet worden verkettert in precies dezelfde bewoordingen die de paus gebruikte om Galileo te verketteren.’

Als Sheldrake de deur opendoet, zie ik een lange man die een jeugdige indruk maakt. Hij draagt een golfshirt en Birkenstock-sandalen met sokken. Hij ziet er niet uit als een gevaarlijke onruststoker die erop uit is de beschaving zoals wij die kennen, te vernietigen. Hij laat mij binnen en verwelkomt mij hartelijk. Zijn huis beantwoordt precies aan de verwachtingen die ik heb van de woning van een enigszins onconventionele bioloog: in de gezellige kamers zie ik schelpen, geweien, reusachtige dennenappels, fossielen en exotisch uitziende planten. Verder zie ik een heleboel boeken, kunst, muziekinstrumenten en oosterse tapijten. Hier en daar is de verf afgebladderd. Boven is zijn kantoor, dat vol ligt met wetenschappelijke tijdschriften en papieren, en een ruime bibliotheek vol boeken over alle denkbare onderwerpen. In een hoek van de bibliotheek is een klein laboratorium, dat onlangs door zijn jonge zoons in beslag is genomen als computerkamer.

Het is een prachtige, zonnige ochtend en Sheldrake stelt voor in de achtertuin te gaan zitten, die veel weg heeft van een botanische tuin in het klein. Ons bezoek blijkt samen te vallen met een bijzondere gelegenheid. Vandaag wordt namelijk bekendgemaakt dat Sheldrake voor drie jaar een leerstoel heeft gekregen die met particuliere middelen is gefinancierd, aan Trinity College in Cambridge. Hierdoor keert hij terug naar zijn oude universiteit, waar hij ook is gepromoveerd en zeven jaar de functie heeft bekleed als Fellow van Clare College, waar hij hoofd Studiezaken van de faculteit Biochemie en Celbiologie was. Maar dat was voor hij de wetenschappelijke gemeenschap op zijn grondvesten deed schudden met zijn theorie over morfogenetische resonantie.

Ik vraag of zijn benoeming een teken is dat de wetenschappelijke gemeenschap zich inmiddels toleranter heeft opgesteld ten opzichte van zijn uitgesproken ideeën. Absoluut niet’, zegt hij. ‘Het is een unieke leerstoel die in de jaren 30 is ingesteld om onderzoek te doen naar parapsychologie en die gewoonlijk wordt toegekend aan onderzoekers die tot doel hebben het bestaan van dergelijke bovennatuurlijke verschijnselen aan de kaak te stellen. Het betekent echter wel dat ik voor het eerst in 25 jaar een salaris krijg en wordt betaald om onderzoek te doen’, zegt hij met een oprechte glimlach. ‘Maar op het gebied van biologie wordt de holistische benadering die ik bepleit minder geaccepteerd dan ooit. Het meeste onderzoek wordt gedaan op het gebied van biotechnologie, omdat daar de meeste financiële steun naar toe gaat.

‘De wetenschap is het laatste niet-hervormde instituut in onze moderne tijd’, zegt hij nuchter, zonder negatieve ondertoon. ‘Je kunt het vergelijken met de kerk vóór de reformatie. Alle besluiten worden genomen door een kleine, machtige groep mensen. Zij zijn autoritair, zitten stevig in het zadel, beschikken over ruime financiële middelen en beschouwen zichzelf als een soort priesters, tussenpersonen tussen God en de mensheid.’

Sheldrake’s visie wordt gedeeld door veel mensen over de hele wereld – zelfs door zoveel mensen dat het als een groeiend probleem wordt gezien in Groot-Brittannië en Europa, aangezien mensen de wetenschap steeds meer beschouwen als een instrument van grote bedrijven en machtige regeringen, en niet als een instituut dat ten goede komt aan gewone burgers. Jonge mensen lijken minder snel geneigd te kiezen voor een wetenschappelijke carrière en belastingbetalers voelen er steeds minder voor om onderzoek te financieren.

‘Als de wetenschap meer openstond voor een democratische inbreng, zaken waar mensen echt in zijn geïnteresseerd, zou het een heel ander verhaal zijn’, zegt Sheldrake. Hij wijst erop dat populair-wetenschappelijke televisieprogramma’s zich voornamelijk richten op vier onderwerpen die mensen het meest interesseren: 1) alternatieve geneeskunst; 2) ecologische kwesties; 3) dieren; en 4) parapsychologie. Tegenwoordig gaat er maar weinig geld dat is bestemd voor de wetenschap naar deze terreinen. Maar wat zou er gebeuren als de mensen zelf konden kiezen welke soorten onderzoek met hun belastinggeld zouden worden gefinancierd?

Dit is de achterliggende gedachte van Sheldrake’s recente voorstel om de mensen te laten kiezen waaraan één procent van het volledige wetenschapsbudget zal worden besteed – een gedachte die in sommige wetenschappelijke kringen zelfs nog met meer afschuw wordt ontvangen dan de theorie van morfogenetische resonantie. Maar er zijn ook wetenschappers die het voorstel serieus overwegen als een manier om het vertrouwen van de mensen terug te winnen. Dit zou meer dan een symbolisch gebaar zijn, want één procent van het totale budget zou veel geld vrijmaken om interessante, nieuwe onderzoeksprojecten te starten die de gevestigde wetenschappelijke orde niet zal goedkeuren. Sheldrake merkt op dat onafhankelijke wetenschappers – onder wie Charles Darwin – veel baanbrekende onderzoeken hebben gedaan, omdat zij op andere manieren naar antwoorden zochten dan hun goed gefinancierde collega-onderzoekers bij universiteiten, onderzoeksinstituten en bedrijven. Sheldrake kent in Groot-Brittannië thans echter slechts één andere onafhankelijke, wetenschappelijke onderzoeker – James Lovelock, die de revolutionaire Gaia-theorie heeft ontwikkeld, die stelt dat de aarde een levend organisme is.

Publieke inbreng is essentieel voor Sheldrake’s eigen onderzoek, omdat hij zich anders niet zou kunnen veroorloven dit onderzoek te verrichten. Thans werft hij mensen over de hele wereld voor een onderzoek naar telefoontelepathie (weten wie er belt voor je de telefoon aanneemt) en een meer moderne variant hiervan, e-mail-telepathie (zie kader). Onder het motto “Do do this at home” verschaft zijn website (www.sheldrake.org) alle informatie die mensen nodig hebben om hun eigen telepathie-onderzoek te doen en verslag te doen van de resultaten. ‘Tachtig procent van de deelnemers meldt enige vorm van telefoontelepathie’, legt hij uit. In het gecontroleerde experiment dat hij tot dusver heeft uitgevoerd, kiezen proefpersonen wie van hun vier vrienden hen belt. In 42 procent van de gevallen hebben ze gelijk – een aanzienlijk hoger percentage dan de 25 procent die zich voordoet in willekeurige gevallen.

‘Ik denk dat we allemaal telepathische vermogens hebben’, zegt Sheldrake. ‘Maar telepathie is voornamelijk een functie die zich voordoet bij warme, sociale contacten. Het gebeurt niet met vreemden. Tenminste, niet in experimentele situaties. Natuurlijk hebben sommige mensen meer gevoel voor telepathie dan andere, net als dat sommigen mensen nu eenmaal een beter reukvermogen hebben dan andere mensen.’ Hij hoopt dat het on-line experiment personen kan aanwijzen met zeer sterke telepathische vermogens, die hij verder kan onderzoeken.

‘Wat mij interesseert, zijn de mysteries van het dagelijkse leven – een heleboel eenvoudige dingen worden niet onderzocht’, zegt Sheldrake, terwijl hij naar de lucht staart met de peinzende blik die zo kenmerkend is voor een wetenschapper. Plotseling draait Sheldrake zich weer om en kijkt mij met een verontschuldigende glimlach aan. Dan zegt hij: ‘Ik geef er de voorkeur aan dingen te onderzoeken die zich voordoen in het leven van mensen of in dat van hun vrienden. Ik ben geïnteresseerd in wetenschap die zijn basis heeft in de ervaringen van mensen. Het woord empirisch betekent immers ervaring.’

Nadat we urenlang in de tuin met elkaar hebben zitten praten, staat Sheldrake even op om de planten water te geven. Ondertussen denk ik na over de vasthoudendheid waarmee hij zijn onderzoek naar morfogenetische resonantie tegen alle verwachtingen in heeft voortgezet en zijn beminnelijke houding tegenover de desinteresse in zijn werk of zelfs de spot die men ermee drijft. Sir John Maddox heeft gezegd dat hij ‘magie bedrijft in plaats van wetenschap’, en toch noemt Sheldrake zijn naam bijna met warmte – misschien wel omdat dankzij zijn scherpe artikel The New Science of Life een bestseller is geworden en het begin betekende van Sheldrake’s carrière als een onafhankelijke wetenschapper.

Het is tijd om te vertrekken. Buiten toetert de taxi die mij naar Paddington Station zal brengen, maar ik wil Sheldrake nog een laatste vraag stellen. ‘Hoe motiveert u zichzelf, hoe blijft u creatief, en hoe blijft u zo kalm ten opzichte van zoveel kritiek?’ Sheldrake die merkt dat ik bang ben mijn trein te missen, geeft mij drie korte, zeer efficiënte antwoorden, zoals je zou verwachten van een voormalig whizzkid op het gebied van de wetenschap. ‘Eén: pianospelen, meestal Bach. Twee: mediteren. Drie: wandelen, meestal op de hei.’

Na een lange, warme handdruk ren ik naar mijn taxi. Terwijl ik Hampstead Heath door de ruit van de taxi achter mij zie verdwijnen, kom ik tot de conclusie dat ik Rupert Sheldrake eerder vandaag niet op zijn waarde heb geschat. Toen ik hem vergeleek met die andere liefhebbers van heidewandelingen, Keats en Wordsworth, beschouwde ik Sheldrake als een koele, rationele man van de wetenschap, en Keats en Wordsworth als warmbloedige, hartstochtelijke dichters. Maar nu zie ik dat ook een toegewijde wetenschapper als Sheldrake een dichterlijke voorstelling kan hebben over de wereld en zijn eigen leven.