Email   Print

Nieuwe keizers, oude kleren

Armoedebestrijding lijkt wel een modeverschijnsel. Voortdurend worden nieuwe plannen gepresenteerd. Vandana Shiva bekijkt ze met argwaan: wie echt de armoede de wereld uit wil helpen, moet weten waar armoede vandaan komt.

Opeens lopen overal bekendheden – van popster Bob Geldof tot de Britse minister van Financiën Gordon Brown – met plannen rond om de armoede de wereld uit te helpen. Jeffrey Sachs is ook zo iemand. Helaas is hij niet zo’n eendagsvlieg, maar één van de meest vooraanstaande economen ter wereld, hoofd van het Earth Institute en leider van een commissie van de Verenigde Naties die snelle ontwikkeling moet bevorderen. Dus toen hij dit jaar zijn boek The End of Poverty presenteerde, werd daaraan ook aandacht besteed.

Er is echter een probleem met het soort recepten om armoede de wereld uit te helpen zoals dat van Sachs. Sachs begrijpt niet waar armoede vandaan komt. Armoede is voor hem blijkbaar zoiets als de erfzonde. ‘Enkele generaties geleden was iedereen arm’, schrijft hij, en voegt eraan toe: ‘De Industriële Revolutie heeft nieuwe rijkdom gebracht, maar een groot deel van de wereld is ver achtergebleven.’

Dat is een volstrekt onjuiste voorstelling van de geschiedenis van de armoede. De armen zijn niet achtergebleven, ze zijn bestolen. De rijkdom die in Europa is vergaard, is gebaseerd op rijkdom die uit Azië, Afrika en Latijns-Amerika werd gehaald. Zonder de vernietiging van de rijke textielindustrie van India, de overname van de specerijenhandel, de genocide op de inheemse Amerikanen en de slavenhandel in Afrika zou de Industriële Revolutie geen nieuwe rijkdom in Europa of de Verenigde Staten hebben gebracht. Alleen door de gewelddadige overname van de grondstoffen en markten van de Derde Wereld kon in het Noorden rijkdom en in het Zuiden armoede ontstaan. Dit nauwe verband wordt ontkend in de twee grootste economische mythen van onze tijd.

Ten eerste wordt de afbraak van de natuur en van het vermogen van mensen om voor zichzelf te zorgen niet aan de economische groei geweten, maar zou armoede de vernietiging van het milieu veroorzaken. Vervolgens wordt de kwaal gepresenteerd als remedie: groei zou de problemen van armoede en milieu moeten oplossen, terwijl die juist door groei zijn ontstaan. Dat is de teneur van de analyse van Sachs.

De tweede mythe is dat je eigenlijk niet echt produceert – althans niet in economische zin – als je consumeert wat je produceert. Als ik mijn eigen voedsel verbouw en niet verkoop, levert het geen bijdrage aan het nationaal inkomen en draagt het dus niet bij aan ‘groei’. Mensen worden als arm beschouwd als ze zelf verbouwd voedsel eten, in plaats van commercieel geproduceerd en gedistribueerd, bewerkt junkvoedsel, dat wordt verkocht door de internationale agroconglomeraten. Ze worden als arm beschouwd als ze in zelf gebouwde huizen wonen, die zijn gemaakt van aan het milieu aangepaste materialen als bamboe en leem, in plaats van beton. Ze worden als arm beschouwd als hun kleren zijn gemaakt van natuurlijke vezels, in plaats van synthetische stoffen. Toch betekent een leven van zelfvoorziening, dat in het rijke Westen als een leven van armoede wordt beschouwd, niet per se een lage kwaliteit van leven. Integendeel, op zelfvoorziening gebaseerde economieën garanderen juist een hoge kwaliteit van leven. Maar omdat deze armen geen deel hebben aan de zogenaamde zegeningen van de economische groei, worden ze voorgesteld als degenen die zijn ‘achtergebleven’.

Deze onjuiste scheiding tussen de processen die rijkdom creëren en de processen die armoede veroorzaken, vormt de kern van de analyse van Sachs. En daarom zullen zijn remedies de armoede alleen maar vergroten en niet oplossen. Moderne opvattingen van ontwikkeling, zoals die van Sachs, spelen slechts in een verwaarloosbaar klein deel van de menselijke geschiedenis een rol. Eeuwenlang hebben samenlevingen volgens de principes van zelfvoorziening mensen de materiële basis verschaft om te kunnen leven. De grenzen van de natuur werden gerespecteerd en vormden tegelijk de grenzen van de menselijke consumptie. Als de relatie tussen de samenleving en de natuur is gebaseerd op zelfvoorziening, is de natuur iets gemeenschappelijks. De natuur wordt alleen een ‘grondstof’ als het streven naar winst het organiserend beginsel van de samenleving wordt. Dat creëert een financiële richtlijn voor de exploitatie van deze zogenaamde grondstof voor de markt.

Maar hoe graag we het ook willen vergeten of ontkennen, alle mensen in alle samenlevingen zijn nog steeds afhankelijk van de natuur. Zonder schoon water, vruchtbare bodem en genetische diversiteit van groentesoorten kan de mens zich niet in leven houden. Op dit moment worden deze vroeger gemeenschappelijke zaken door economische ontwikkeling vernietigd, zodat er een nieuwe paradox ontstaat: ontwikkeling berooft nu juist de mensen, die erdoor zouden worden geholpen, van hun traditionele land en middelen van bestaan. Als gevolg daarvan moeten ze nu in leven zien te blijven in een natuur met steeds meer bodemerosie.

Zo’n systeem veroorzaakt ontkenning en ziekten, terwijl het de agro-industrie miljoenen dollars winst oplevert en de mensen arm maakt. In tegenstelling tot wat Sachs beweert, is armoede geen oertoestand waaruit je moet ontsnappen. Armoede is een eindstation, dat je bereikt als de ecologische en sociale systemen voor het bewaken van het leven, de gezondheid en het levensonderhoud van de mens en de aarde door eenzijdige ontwikkeling zijn uitgeput. Mensen sterven niet door gebrek aan inkomen, maar door gebrek aan grondstoffen. Ook in dat opzicht heeft Sachs het mis als hij zegt: ‘In een wereld van overvloed zijn 1 miljard mensen zo arm dat hun leven gevaar loopt.’ De inheemse volkeren van het Amazonegebied, de berggemeenschappen in de Himalaya, boeren overal waar het land niet in beslag is genomen en de biodiversiteit niet is aangetast door de schulden scheppende agro-industrie, zijn in ecologisch opzicht rijk, ook al verdienen ze nog geen dollar per dag.

Mensen zijn arm als ze hun basisbehoeften moeten kopen tegen een hoge prijs. Door het dumpen van goederen en vrijhandel zijn de prijzen voor agrarische producten in India gekelderd, waardoor de boeren per jaar 20 miljard euro verliezen. En dat in een tijd waarin door ‘ontwikkeling’ markten worden gecreëerd voor duur zaaigoed en chemische stoffen voor de agrarische sector. Deze verarmde boeren, die niet kunnen bestaan in de wereld die voor hen is geschapen, plegen nu met duizenden tegelijk zelfmoord.

Door patenten op medicijnen wordt de prijs van middelen tegen aids opgedreven van 160 euro naar 16 duizend euro, en voor middelen tegen kanker van 2000 euro tot 29 duizend euro voor een behandeling van een jaar. Water is geprivatiseerd en de multinationals strijken een winst op van 1 biljoen dollar met de verkoop van water dat vroeger gratis was. En de 40 miljard euro aan ‘hulp’ die van Noord naar Zuid druppelt, is maar eentiende deel van de 400 miljard euro die van Zuid naar Noord stroomt via rentebetalingen en andere onrechtvaardige mechanismen in de wereldeconomie die door de Wereldbank en het IMF worden afgedwongen.

Als we echt een einde willen maken aan de armoede moeten we ook echt een eind maken aan het systeem voor het scheppen van rijkdom en het creëren van armoede door de armen van hun grondstoffen, hun middelen van bestaan en hun inkomen te beroven. Voordat we de armoede de wereld uit kunnen helpen, moeten we inzicht krijgen in de wereld van de armoede. Het gaat er niet zozeer om hoeveel meer we kunnen geven, als wel hoeveel minder we kunnen afpakken.

Vandana Shiva is directeur van de Onderzoeksstichting voor Wetenschap, Technologie en Ecologie in Delhi, India, lid van het Internationaal Forum over Globalisering en oprichter van Navdanya, een Indiase beweging voor de bescherming van biodiversiteit.

Met toestemming bewerkt en overgenomen van The Ecologist (juli/augustus 2005), een Brits maandblad over milieu, internationale politiek en globalisering. Meer informatie: The Ecologist, Unit 18 Chelsea Wharf, 15 Lots Road, London, SW10 0XJ, Engeland, theecologist@galleon.co.uk, www.theecologist.org.