Email   Print

Hoe giftig bent u?

Dit is een verhaal dat u waarschijnlijk niet wil weten. Dit is een verhaal dat ook eigenlijk helemaal niet kán. Het is gebaseerd op vermoedens, niet op wetenschap. Het levert aanwijzingen, geen bewijzen. Dit is namelijk een verhaal over schadelijke stoffen in ons lichaam en daarover is nog weinig bekend. We weten dat kunstmatige hulpstoffen in een reeks van alledaagse producten zitten: cosmetica, kleding, meubels, elektronica, voeding – waarin zitten ze eigenlijk niet? We weten dat ze er een jaar of vijftig geleden niet in zaten en we weten dat die stoffen veel gebruiksgemak opleveren. We weten ook, sinds kort, dat sommige van die stoffen in ons lichaam terechtkomen.

Maar dan zijn we het spoor bijster. Want wat betekent het dat die stoffen in ons lichaam zitten? Wat betekent het als wettelijk vastgestelde normen worden overschreden? Weten we dat de stoffen ziek maken? Dat ze kanker, astma of autisme veroorzaken? Dat ze jaren van een mensenleven beroven? Nee, dat weten we niet. Waarom niet? Omdat er geen wetenschappelijk bewijs is. Omdat het onmogelijk is te bewijzen wat een mix van chemicaliën doet in een levend organisme. Het is heel moeilijk, zo niet onmogelijk, een direct verband te leggen.

De chemische industrie en toxicologen zeggen dat we niet onnodig onrust moeten zaaien. Maar er is reden tot onrust. Sommige stoffen worden ervan verdacht een storende invloed te hebben op de hersenen, de voortplantingsorganen en het immuunsysteem. Intussen komen chronische ziekten steeds meer voor. Ademhalingsproblemen als astma en bronchitis komen vaker voor, op steeds jongere leeftijd. Allergiën, kanker, hartkwalen, diabetes, onvruchtbaarheid: ze komen vaker voor en we zijn gaan geloven dat dit een onvermijdbaar onderdeel van het leven is.

Is er dan een relatie tussen deze ziekten en de chemische stoffen in alledaagse producten? Daarvoor zijn inderdaad aanwijzingen en er zijn verontruste wetenschappers, verontruste politici en verontruste consumenten. Begon het ook niet zo toen er voor het eerst, heel voorzichtig, een relatie werd gesuggereerd tussen roken en gezondheid? En heeft het niet tientallen jaren geduurd voordat deze relatie werd bewezen en aanvaard? Let wel: hier ging het om een stof (teer) en een ziekte (longkanker), terwijl de chemische cocktail in verband wordt gebracht met een reeks van moderne aandoeningen. Hoe lang gaat het duren voor er bewijs komt?

Intussen rijst de dringende vraag: waarom wachten op dat bewijs als er nu al alternatieven zijn? Waarom kunstmatig doen als het natuurlijk kan? Ode heeft voor u gezocht en gevonden: producten en bedrijven die geen giftig afval in ons lichaam achterlaten. Als u besluit het verhaal niet te willen weten, blader dan door naar pagina 48 voor de Duurzame Top 45, Ode's jaarlijkse overzicht van producten voor een gezond en aangenaam leven. Dat is een verhaal dat iedereen wil weten.

De redactie

Zonder het te weten, verloor Jeremiah Holland heel wat meer dan alleen kilo's, toen hij twee jaar geleden besloot te gaan sporten. Met dank aan de racefiets ging het gewicht van de 35-jarige leraar in Berkeley, bij San Francisco, van 118 naar 90 kilo. Wat Holland nooit had kunnen vermoeden, was dat hij in die periode nog iets uit zijn lichaam haalde, iets waarvan hij niet eens wist dat het er in zat: polychloorbifenyl (pcb's), dichloor-diphenyl-trichloroethaan (ddt), perfluorooctaan sulfonaat (pfo's), ftalaten en een reeks van andere onuitspreekbare chemische stoffen die zich ophopen in vet en die lang, heel lang, in het lichaam achterblijven.

Holland had dit alles nooit geweten als hij niet met zijn gezin was uitverkoren tot proefkonijnen in een journalistiek project van de Oakland Tribune. De krant deed dit jaar een onderzoek naar verontreinigende stoffen in het menselijk lichaam. Om niet al te veel paniek te zaaien, koos de redactie voor een gezin dat volgens haar adviesraad van wetenschappers weinig risico zou lopen. Het gezin eet biologisch, vermijdt reguliere schoonmaakproducten, heeft geen vloerbedekking in huis liggen en schaft niet ongewoon veel nieuwe meubels en electronica aan: kortom, de krant koos het gezin van Jeremiah Holland en Michele Hammond met hun twee kinderen, Mikaela van 5 en Rowan van anderhalf.

Maar hoe verantwoord en gezond hun leven ook lijkt, de testen wezen uit dat hun lichamen sporen vertonen van tal van chemicaliën, soms in een hoeveelheid die lag boven de wettelijk vastgestelde maximale aanvaardbare hoeveelheid. In het bloed, het haar en de urine van elk familielid werden sporen aangetroffen van onder meer weekmakers, dioxines, kwik, lood, cadmium en de chemicaliën die worden gebruikt om bijvoorbeeld pannen met een anti-aanbaklaag te maken.

Verrassend was de aanwezigheid van pcb's, die onder meer werden gebruikt in verf, inkt, lijm en kunststof. pcbâ??s kunnen schade aan huid en lever veroorzaken, worden in verband gebracht met kanker, geboorte-afwijkingen en verstoring van de hormoonhuishouding en ontwikkeling van de hersenen. De lijst van gezondheidsrisico's zorgde voor een wereldwijd verbod op productie en gebruik van pcb's, sinds de jaren zeventig, dus wat doen die stoffen dan nog steeds in de familie Holland?

De grote verrassing waren de pentabromodiphenylethers (pbde's), broomhoudende brandvertragers die worden gebruikt in alles van plastic tot kussens en mobieltjes tot televisies. In de Verenigde Staten wordt geschat dat een volwassene 36 deeltjes per miljard (dpm) in het bloed hebben, vergelijk het met 36 zoutkorreltjes in ruim 50 kilo aardappelpuree. De vader had echter 102 dpm, de moeder 138, de dochter 490 en de zoon 838: meer dan wat wordt gevonden in het bloed van mensen die dagelijks voor hun beroep met deze stof te maken hebben. Wetenschappers zien problemen aan de schildklier in laboratoriumratten bij 300 dpm.

Wat kan Jeremiah Holland nu met die informatie? En wat kunt u ermee? Zitten die deeltjes in ieder lichaam? Zijn chemische stoffen schadelijk? Als dat zo is, hoe schadelijk dan precies? Hoe komen ze eigenlijk in ons lichaam? Hoe komen we ervan af?

Om bij het begin te beginnen: ja, chemische stoffen zijn overal. In de afgelegen meren van Finland, in de hoge Alpen, op de Noordpool, geen uithoek van de wereld ontsnapt eraan. Ook uw lichaam niet. De reden: gif kent geen grenzen. Chemicaliën liften gratis mee op lucht- en waterstromen. De bestrijdingsmiddelen op een bananenplantage in Ecuador, het chloor uit de Zweedse papierindustrie, de fluorhoudende polymeren die in een chemiefabriek in Frankrijk worden geproduceerd voor waterafstotende regenkleding en de binnenkant van melkpakken: ze verspreiden zich over de hele wereld, hopen zich op in het milieu en komen terecht in de voedselketen. Vervolgens worden ze bij mensen eerst opgeslagen in het vetweefsel en daaruit komen ze langzaam vrij in het lichaam.

Toegegeven, het gaat om minuscule hoeveelheden. Een paar deeltjes per miljard van een stof in je bloed betekent dat je praat over de stukjes van een chocoladereep die je gelijkelijk verdeelt over de 740 duizend inwoners van Amsterdam. Dat is niet veel chocolade, inderdaad, maar gif is zelfs in deze minuscule hoeveelheden nog altijd gif. Iedere fysioloog zal schrikken van zelfs een extreem lage dosis van een bepaalde chemische stof in een lichaam (zonder exact te weten wat daarvan de gevolgen zijn); een toxicoloog ziet hetzelfde en denkt iets anders: wat een lage dosis, dat kan geen kwaad.

Nieuwe technologiën hebben het mogelijk gemaakt om chemicaliën in steeds lagere doses waar te nemen. We krijgen daardoor nu gewoon te zien wat al langer werd vermoed, beweert de chemische industrie, die dan ook graag zegt dat er geen aanleiding is voor paniek.

Frederick vom Saal denkt daar anders over. In een onderzoek op ratten en muizen heeft de hoogleraar aan de afdeling Biologische Wetenschappen aan de Universiteit van Missouri in Columbia in de Verenigde Staten aangetoond dat zelfs minieme doses van een natuurlijk of synthetisch hormoon blijvend invloed kan hebben op de voortplantingsorganen en vruchtbaarheid. En hij toonde aan hoe minieme doses van een van de meest gebruikte chemicaliën bisfenol-A voor de productie van plastic de werking van hormonen nabootsen of juist blokkeren. Vom Saal: "De lage doses zijn het lastigste deel van het verhaal. We praten hier over een tiende deel per een triljoenste van een gram in een milliliter bloed en nog altijd zien we veranderingen die we niet op een andere manier kunnen verklaren." Vom Saal ontdekte met zijn studie dat een lichte vermeerdering van het vrouwelijke hormoon estradiol in mannelijke muisfoetussen leidt tot een vergrote prostaat, waarmee hij een mogelijke verklaring heeft gevonden voor de spectaculaire toename van prostaataandoeningen bij mannen en een verrassende, want estradiol zit in medicijnen die worden voorgeschreven bij prostaatkanker.

Dit verhaal is te danken aan het succes van de chemische industrie. Het is het resultaat van een toenemende afhankelijkheid van synthetische stoffen in vrijwel ieder aspect van ons leven. Dat heeft een luxe opgeleverd die onze grootouders zich niet konden voorstellen. We bewaren ons overschot aan eten in plastic bakjes in de koelkast. We maken de vloer schoon zonder te schrobben. Er zijn lekkere luchtjes voor huid en huis. We hebben computers, televisietoestellen, dvd-spelers en mobiele telefoons. Onze pizzaâ??s krijgen we thuisbezorgd in een doos die onderweg niet uit elkaar valt vanwege het vocht. En als we per ongeluk een beetje van onze dubbele espresso morsen op het tafellaken, is er een arsenaal aan schoonmaakmiddelen die al onze zorgen, inclusief de koffievlekken, wegneemt. U bent misschien het soort mens dat nooit in een polyester overhemd zal rondlopen, maar het shirt van 100% katoen komt zeer waarschijnlijk van een katoenplantage die wordt bewerkt met synthetische bestrijdingsmiddelen. U heeft thuis misschien meubels van hout omdat ze zo natuurlijk ogen, maar tijdens de productie ervan zullen oplosmiddelen, lijm en een deklaag zijn gebruikt, waarin weinig natuurlijks zit.

Het is dan ook onze honger naar betaalbare en gemakkelijke luxe die ervoor zorgt, dat de chemische industrie jaarlijks zo'n duizend nieuwe stoffen op de markt brengt. U zou wellicht denken dat al die stoffen keurig worden getest voordat ze worden toegepast in alledaagse producten. Mis. Van de vele tienduizenden chemicaliën die tegenwoordig worden gebruikt, heeft het Amerikaanse milieuagentschap EPA becijferd, zijn er minder dan duizend getest op effecten op het menselijke zenuwstelsel en immuunsysteem. (Lees nu de vorige zin nog een keer.)

Voor sommige stoffen geldt een wettelijk maximale aanvaardbare hoeveelheid in het lichaam, vastgesteld door een wetenschappelijke commissie. Dat zou vertrouwen moeten wekken, maar tegelijk blijkt dat mensen hoogst zelden op hoeveelheden worden getest, dat voor het grote merendeel van de chemische stoffen eenvoudigweg geen norm bestaat, dat het geen uitzondering is wanneer de wettelijke norm wordt overschreden en dat geen wetenschapper u kan vertellen wat zo'n dosis betekent. Kortom: als u hoger test dan de norm is het volstrekt onduidelijk wie u op grond waarvan waarvoor precies zou moeten aanklagen. De Wetenschappelijke Geschiedenis van Wettelijke Normen leert in ieder geval twee belangrijke lessen. Een: dat er pas een norm wordt vastgesteld als er al voldoende aanwijzingen zijn dat te veel de gezondheid schaadt. Twee: dat die norm vervolgens altijd in een richting wordt bijgesteld naar beneden.

Hoewel het niet eenvoudig is aan te tonen hoe de chemicaliën in ons lichaam onze gezondheid beinvloeden (zie kader Chemische soep), zijn er toch wetenschappers die een werking hebben kunnen aantonen. Twee verschijnselen komen geregeld terug bij enkele van de meest beruchte chemische stoffen:
Verstoring van de hormoonhuishouding. Chemicaliën bootsen de werking van hormonen na of blokkeren die juist. Hierdoor kunnen ze voortplantingsorganen aantasten, het aantal spermacellen verminderen, de kwaliteit ervan beinvloeden en de vruchtbaarheid aantasten. Ook wordt deze verstoring in verband gebracht met problemen bij de ontwikkeling.
Aantasting van het het immuunsysteem. Vanwege de chemische stoffen raakt het lichaam in verwarring. Het is daardoor niet meer in staat te herkennen wat lichaamseigen is en wat niet. Dat proces zie je ook bij auto-immuunziekten als diabetes, artritis en lupus. Volgens de Environmental Working Group, een invloedrijke milieu-organisatie in de Verenigde Staten, kunnen de chemische stoffen in ons lichaam verder in verband worden gebracht met de volgende ziekten en aandoeningen: kanker; geboorte-afwijkingen; vertraagde ontwikkeling; verminderd gezichts- of gehoorvermogen; buikklachten; nierproblemen; huidproblemen; aantasting van de hersenen, het zenuwstelsel en de voortplantingsorganen; klachten aan longen, luchtwegen en lever; en hart- en vaatziekten. (Hier volgt een waarschuwing voordat u, gewapend met deze informatie, op hoge poten de praktijk van uw huisarts binnenstormt. U moet zich realiseren dat artsen nauwelijks zijn opgeleid om deze klachten in verband te brengen met de chemicaliën in ons lichaam. Bovendien hebben ze doorgaans weinig tijd om zich te verdiepen in geheel nieuwe inzichten. Bereidt u zich dus voor op een resolute ontkenning van een relatie tussen dagelijkse producten en uw gesteldheid. Als u meer wilt weten, kijk op onze uitvoerige lijst van verwijzingen op pagina 48.)

In een omgeving vol chemische stoffen blijken kinderen uiterst kwetsbaar. Kinderen eten, drinken en ademen meer in vergelijking tot hun lichaamsgewicht dan volwassenen, waardoor de proportionele doses groter zijn. Peuters en kleuters stoppen dingen in hun mond en kruipen dagelijks over de vloerbedekking, een belangrijke bron van giftige stoffen. Jonge kinderen hebben bovendien een immuunsysteem dat zich nog verder moet ontwikkelen en dat onvoldoende is ingesteld op een voortdurend contact met chemicaliën. Nog kwetsbaarder zijn baby's. De wereld was geschokt, herinnert Ake Bergman zich, toen uit zijn studie uit 1999 bleek dat moedermelk ernstig was vervuild met pbd's, de broomhoudende brandvertragers die ook zoveel opzien baarden bij het onderzoek naar de familie Holland. "bd's zijn hormoonverstoorders en beinvloeden het zenuwstelsel", zegt Bergman, afdelingshoofd Omgevingsscheikunde aan de Universiteit van Stockholm. "Terwijl de industrie en de politiek er alles aan deden om minder pbd's te produceren en te gebruiken, toonden wij aan dat de hoeveelheid van die stoffen in moedermelk iedere vijf jaar verdubbelde. Later werd in de Verenigde Staten een vergelijkbare studie uitgevoerd en de onderzoekers ontdekten dat de hoeveelheid pbde's daar veel sneller verdubbelde: om de anderhalf jaar."

Hoewel Bergman onderstreept dat we slechts kunnen speculeren over de gevolgen van de chemische cocktail in ons lichaam, zoals hij het noemt, zijn de cijfers even schokkend als onwerkelijk. Tijdens de borstvoeding wordt een baby blootgesteld aan hogere concentraties van chemische stoffen dan op welk ander moment in haar latere leven. Sterker, die baby krijgt vijf keer de toegestane dagelijkse hoeveelheid pcb's binnen die als internationale standaard geldt voor een volwassene van 75 kilo. Na zes maanden van borstvoeding heeft een baby in Europa of Amerika een hoeveelheid dioxines binnengekregen die officieel als maximum geldt voor een heel leven. Maar het grootste gevaar lopen ongeboren kinderen. Omdat celstructuren snel veranderen tijdens de embryonale fase en de groei van de foetus kan blootstelling aan chemicaliën de verdere ontwikkeling beinvloeden. Het zenuwstelsel en de hormoonhuishouding zijn cruciaal voor de ontwikkeling, en een kleine dosis chemische stoffen kan een neuraal pad belemmeren en blijvend schade aanrichten.

En toch: borstvoeding blijft het beste advies voor moeders. Dat concludeert ook Gavin ten Tusscher, kinderarts in het Emma Ziekenhuis in Amsterdam, terwijl hij voor zijn promotie-onderzoek duidelijk heeft kunnen waarnemen dat kinderen die in de baarmoeder en via borstvoeding worden blootgesteld aan hogere doses dioxines vaker een tragere ontwikkeling doormaken, meer gedragsproblemen vertonen, een verminderd immuunsysteem hebben en storingen aan de longfunctie.

"Ondanks de chemicaliën is moedermelk nog altijd veruit het altijd het beste wat je aan je kind kunt geven", zegt Ten Tusscher, die was betrokken bij een internationaal baanbrekend onderzoek waarbij sinds 1989 honderden kinderen werden gevolgd. "Moedermelk hebben duidelijke voordelen voor baby's: vitale voedingsstoffen en essentiële antistoffen worden zo doorgegeven. Er zijn vele onderzoeken die aantonen dat het alternatief overduidelijke nadelen heeft: een lagere afweer, een lager IQ, een mindere emotionele band, noem maar op. Onze onderzoeken over dioxine geven vooral aan dat we bij de politiek en bedrijven moeten afdwingen dat de kwaliteit van moedermelk gewoon beter moet, zo veel mogelijk vrij van onnodige chemicaliën." "Want het zou toch onacceptabel zijn", vindt Ten Tussscher, als de welvaartsziekten in hun latere leven misschien wel zijn begonnen in de baarmoeder?"

Is het bewijs zo overtuigend dat u zou moeten sidderen bij elk product in uw nabije omgeving? De blootstelling aan alledaagse chemicaliën is ten slotte niet bepaald een thema dat de gezondheidsautoriteiten met regelmaat op de agenda zetten. Sterker, als het waar is zoals de Wereldgezondheidsorganisatie stelt dat jaarlijks wereldwijd liefst vijf miljoen mensen sterven aan de gevolgen van roken en dat steeds meer mensen overgewicht hebben waardoor ze een groter risico lopen op diabetes en hartkwalen, tja, hoeveel zorgen moeten we ons dan eigenlijk maken over de verpakking van onze diepvriesgroente en het behang aan de muren van onze woonkamer?

"Geen zorgen, zou ik denken", antwoordt Colin Humphris, directeur onderzoek en wetenschap bij CEFIC, de Europese belangenorganisatie van chemiebedrijven, gevestigd in Brussel. ""Het bewijs voor een relatie tussen chemicaliën en gezondheid is flinterdun. De meeste onderzoeken stellen vast in welke mate bepaalde chemicaliën in ons lichaam aanwezig zijn. Die informatie is interessant, maar het zegt helemaal niets over het risico. Simpelweg de aanwezigheid van een stof wil nog niet zeggen dat die stof ook schade toebrengt."

Volgens Humphris zijn er veel stoffen in ons dagelijkse leven die in lage doses nuttig zijn, maar in hoge doses gevaarlijk. Koffie met duizenden chemische componenten is een prima drankje dat je helpt om wakker te worden. Zes kopjes espresso in twee of drie uur is waarschijnlijk genoeg om je behoorlijk ziek te maken en tien kopjes espresso kunnen dodelijk zijn. Ja, de chemicaliën in ons lichaam zijn gevaarlijk in een hoge dosis. Maar het is niet erg waarschijnlijk om zo'n hoge dosis werkelijk binnen te krijgen.â??

Intussen tonen onafhankelijke wetenschappers, zoals Fred vom Saal, aan dat het juist de lage doses zijn die effect hebben. Volgens Humphris zijn hun resultaten controversieel. Het blijkt erg moeilijk om hun experimenten te herhalen. Gezondheidseffecten zijn speculatief.

Het maatschappelijke verlangen naar veiligheid heeft het beleid van de chemische concerns voorlopig nauwelijks beinvloed. Nog altijd worden chemische stoffen geintroduceerd die volgens critici niet voldoende zijn getest. Hierdoor gebruiken we volgens hen dagelijks producten die een potentieel gevaar met zich meedragen. Zou Colin Humphris misschien in een vliegtuig stappen waarvan hij wist dat het toestel niet vooraf grondig was getest? "Ik denk", zegt hij aarzelend, "dat ik zou vertrouwen op het oordeel van de vliegmaatschappij en haar technische dienst... Waarop zou ik anders moeten vertrouwen?"

De vraag is of de consument niet recht heeft op een betere bescherming dan het simpele vertrouwen op het oordeel van de chemiefabrikanten, die vooral ook bezig zijn met het maken van winst voor hun aandeelhouders. Dat is precies de inzet van een baanbrekend wetsvoorstel vanuit de Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de Europese Unie, dat een revolutie in de chemische industrie teweeg kan brengen.

Volgens de zogeheten REACH-richtlijn (Registratie, Evaluatie en Autorisatie van CHemicaliën) zullen nieuwe chemische stoffen aan scherpere veiligheidsvoorwaarden moeten voldoen. Die regels gelden ook voor zoâ??n 30 duizend gangbare chemicaliën die nog nooit grondig zijn getest op hun schadelijkheid voor mens en milieu, maar intussen wel volop worden toegepast. Stoffen die volgens de nieuwe scherpere REACH-testen kankerverwekkend blijken of de hormoonhuishouding of DNA-materiaal aantasten, zouden binnen tien jaar van de markt moeten worden gehaald. Informatie uit deze testen voorheen geheim gehouden door chemiebedrijven zal voor iedereen toegankelijk worden. Hierdoor zouden bedrijven toenemende druk voelen om te zoeken naar alternatieven die niet schadelijk zijn. Vanuit de chemische industrie en politici in de Verenigde Staten klinkt stevige kritiek op de plannen van de Europese Commissie. De richtlijn gebaseerd op het voorzorgsbeginsel zou te complex en onuitvoerbaar zijn, hoge financiële lasten voor de chemiesector met zich meebrengen, banen doen verdwijnen en innovatie belemmeren. De chemische industrie voert een intensieve campagne in Washington en Brussel om de plannen te verijdelen. Uit een onderzoek van het Amerikaanse weekblad The Nation blijkt dat de Amerikaanse regering de chemische lobby in Brussel financieel ondersteunt en dat voormalige Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, Colin Powell, een bericht heeft gestuurd naar alle Amerikaanse ambassades in Europa om uiteen te zetten dat de invoering van REACH obstakels zou kunnen vormen in de de transatlantische handelsbetrekkingen.

De implicaties van REACH kunnen enorm zijn. Uit de nieuwe data kan immers blijken dat veelvoorkomende, nooit eerder geteste stoffen schadelijk zijn, waarop ze van de Europese markt moeten worden gehaald. Dat zal een flinke klap betekenen voor de chemiebedrijven die daarmee een belangrijke afzetmarkt verliezen.

"Alle claims en suggesties van de chemische lobby zijn overdreven", zegt Nadia Haiama Neurohr, politiek adviseur bij de Europese afdeling van Greenpeace, die zetelt in Brussel. "Dat blijkt uit tientallen studies naar de gevolgen van de invoering van REACH. Deze studies suggereren dat een gelijdelijke overstap naar alternatieve, minder schadelijke stoffen juist banen schept en kostverlagend zal zijn. Intussen drukken de chemiebedrijven een enorme stempel op de discussie en dreigt de Amerikaanse overheid met gerechtelijke stappen bij de Wereldhandelsorganisatie."

Met de invoering van REACH begin volgend jaar verwachten de beleidsmakers een nieuwe, definitieve versie van de richtlijn is de tijd voorbij dat chemicaliën onschuldig zijn totdat het tegendeel is bewezen??. Dat is tientallen jaren na de spectaculaire opkomst van synthetische stoffen en vele jaren na de aanwijzingen dat sommige ervan schadelijk kunnen zijn voor mens en milieu. De Europese omarming van het voorzorgsbeginsel betekent een radicale omslag. Maar hoe radicaal, vragen de aanhangers van REACH, is het eigenlijk om iets te doen dat nog het meest doet denken aan gezond verstand?

Vyvyan Howard, hoogleraar aan het Centrum voor Moleculaire Biowetenschappen aan de Universiteit van Ulster, stond naast de Zweedse EU-Commissaris Margot Wallström toen zij in 2003 het REACH-voorstel aan de internationale pers presenteerde. Hij meent dat de emancipatie van de consument nu ook eindelijk vormkrijgt als het gaat om stoffen die haar gezondheid kunnen beinvloeden. Howard: "We moeten de mogelijkheid openhouden dat de chemische soep in ons lichaam een relatie heeft met allerlei moderne aandoeningen. We hebben geen idee hoe we het oorzakelijk verband kunnen bewijzen, maar ik zou intussen iedereen en niet alleen politici aanraden het voorzorgsbeginsel te hanteren."

Die mogelijkheden zijn er. Pionierende bedrijven, ook steeds meer grote namen, produceren op een wijze die voorkomt dat uw lichaam een chemische stortplaats wordt. Waarom zou u wachten op het bewijs dat stoffen in uw cosmetica, meubelen en elektronica achteraf inderdaad niet (of toch) schadelijk bleek als u dezelfde kwaliteit van leven en luxe kunt bereiken met stoffen die boven iedere verdenking staan? Onze Duurzame Top 45 (vanaf pagina 48) toont aan dat er voldoende alternatieven zijn â?? en die lijst is slechts een keuze uit een wereld van vele mogelijkheden.

Is dat niet duur? Ja, die keuze kost u nu wellicht meer geld (wat u later overigens mogelijk bespaart op uitgaven om uw gezondheid op peil te houden), maar de vraag moet zijn: neem ik het risico? Die vraag kan niemand anders voor u beantwoorden.