Email   Print

De kracht van zacht

Geweldloze actie verdreef dictators, maar is het ook in staat oorlogen te keren?

Niet alle media komen met slecht nieuws uit oorlogsgebieden. Het Britse blad New Internationalist (augustus 2005) signaleert zelfs een positieve ontwikkeling: een nieuwe golf van geweldloze burgerinitiatieven. Steeds meer mensen melden zich vrijwillig aan bij niet-regeringsgebonden organisaties als Nonviolent Peaceforce en Peace Brigades International om deel te nemen aan een geweldloos vredesleger. In tegenstelling tot de vredescorpsen van de Verenigde Naties vallen deze legers niet onder enige nationale, religieuze of politieke autoriteit, waardoor zij neutraal opereren. Hun voornaamste taak bestaat eruit begrip te kweken tussen strijdende partijen, zodat deze hun conflicten zelf kunnen oplossen. Daarnaast brengen zij de gevolgen van oorlogsgeweld in kaart, beschermen burgers en burgerdoelen en verzorgen vredesonderwijs.

Klinkt dat soft en hippieachtig? Vergeet het maar! De meeste deelnemers aan vredeslegers zijn bepaald geen moraalridders die principieel tegen geweld zijn (en daar graag een jointje bij roken). De nieuwe lichting actievoerders is vooral pragmatisch en komt eenvoudigweg uit op geweldloosheid als de beste strategie om vrede te bereiken. Soft zijn ze al evenmin. Het Amerikaanse blad Peace Power (zomer 2005) bericht over geweldloze acties van groepen als Voices of the Wilderness uit Chicago. Deze specifieke vredesgroep riskeerde gigantische boetes en zelfs gevangenisstraffen voor het feit dat zij eigenhandig humanitaire hulp naar Irak bracht tijdens de economische sancties en deelnam aan de ‘menselijke schilden’ acties, waarbij meer dan vijfhonderd buitenlanders zich tijdens de bombardementen in Irak strategisch opstelden – bijvoorbeeld bij ziekenhuizen en waterzuiveringsinstallaties. Als gevolg van de moed van Voices of the Wilderness meldden zich bij de Britse Human Shields organisatie meer dan tienduizend vrijwilligers. De verschillende vredesgroepen en vredeslegers hebben een gezamenlijke visie: uiteindelijk zoveel mensen op de been krijgen, dat vredeslegers waar ook ter wereld instant kunnen worden ingezet om conflicten te helpen oplossen. De vraag is niet alleen of dat haalbaar is, maar ook of dat effectief is. De initiatiefnemers menen van wel, en spelen de vraag graag terug: Hoe effectief is gewelddadig ingrijpen? Neem de Amerikaans-Britse invasie in Irak. Sinds die beruchte dag in maart 2003 zijn tienduizenden Irakezen (vooral burgers) vermoord, worden vrijwel dagelijks aanslagen gepleegd, is de ondervoeding onder kinderen verdubbeld en de kindersterfte verdrievoudigd. De Irakese bevolking is er thans zelfs erger aan toe dan gedurende het decennium van internationale sancties die volgden op de Golfoorlog van 1991 en Irak is verder dan ooit verwijderd van een stabiele democratie. Deelnemers aan de Nonviolent Peaceforce menen dat vredeslegers veel effectiever zijn. En goedkoper. Zij schatten dat een leger van slechts duizend vredessoldaten (een vredessoldaat kost een kleine dertigduizend dollar per jaar) genoeg zou zijn geweest om het geweld en de genocide die Joegoslavië in 1981 trof te keren. De vredesgroepen beroepen zich op succesvolle voorbeelden van geweldloze acties in de geschiedenis: economische boycots, stakingen en massademonstraties hebben totalitaire regimes ten val gebracht. Denk aan in Zuid-Afrika, de Sovjet Unie en Polen. De Filippijnse president Marcos werd in 1986 vrijwel geweldloos afgezet, de Servische president Milosevic overkwam in 2000 hetzelfde.

Wat zou er zijn gebeurd als de Amerikanen níet hadden ingegrepen in Irak? Zouden de Irakezen dan in staat zijn geweest zélf – en wellicht zelfs geweldloos – hun tiran te verdrijven? Die kans is volgens New Internationalist reëel, omdat in de Islam wordt onderstreept dat er een sociaal contract bestaat tussen de heerser en zijn onderdanen, waarbij burgers het recht hebben – de plicht zelfs – om te weigeren mee te werken met leiders die hun macht misbruiken. Het is deze houding die er in 1998 voor zorgde dat president Soeharto van Indonesië – ‘s werelds grootste moslimnatie – na 33 jaar lang met ijzeren hand (waar meer bloed aan zat dan aan die van Saddam) te hebben geregeerd, vrijwel geweldloos werd verdreven. Ook in andere moslimlanden gebeurde hetzelfde: Soedans tiran Jaafar Nimeiry werd in 1985 vrijwel geweldloos verdreven, Bangladesh’s Hussain Muhammed Ershad overkwam in 1990 hetzelfde, evenals Malies Moussa Traoré in 1991. Maar: de geschiedenis leert ook dat succesvolle (en vaak geweldloze) pro-democratische opstanden ontstaan vanuit de stedelijke middenklasse en de industriële werkende klasse. De verwoestingen die de eerste Golfoorlog in Irak aanrichtten en de economische sancties die daarop volgden, hebben de middenklasse in dat land vrijwel weggevaagd. Hun plaats is ingenomen door een nieuwe klasse van zwarte handelaren, die er bij is gebaat om de ondemocratische en gewelddadige status quo te handhaven. Het militaire ingrijpen om democratie af te dwingen, heeft dus vooral averechts gewerkt.

De nieuwe vredeslegers staan niet alleen voor de uitdaging om de plaatselijke bevolking ervan te overtuigen dat geweldloosheid de enige weg naar vrede is. Volgens New Internationalist is dat relatief simpel vergeleken bij het overtuigen van Westerse democratieën die met hun economische beleid en gigantische wapenindustrieën de geweldspiraal in stand houden (zie kaders). Hoe weinig Westerse mogendheden begrijpen van de kracht van geweldloosheid, bleek onder meer in Nicaragua. Toen dit land in 1997 op vreedzame wijze in opstand kwam tegen de wrede bezuinigingsmaatregelen van de conservatieve president Arnoldo Alemán, ging deze in eerste instantie overstag en werden de maatregelen ingetrokken. Maar niet voor lang. Want onder druk van de Verenigde Staten dwong het IMF de Nicaraguaanse regering de maatregelen alsnog in te voeren, hetgeen de invloedrijke intellectueel Nicaraguaanse Alejandro Badana deed opmerken: ‘Zullen de mensen van het Noorden de mensen van het Zuiden toestaan te slagen door middel van geweldloosheid?’

Meer informatie: www.nonviolentpeaceforce.org, www.peacebrigades.org, www.nonviolence.org, http://vitw.org