Email   Print

We moeten onszelf opnieuw uitvinden

In 1980 schreef zij ‘het handboek van de nieuwe tijd’. Maar wat is er 25 jaar later terechtgekomen van haar voorspellingen voor een nieuwe wereld? Ode zocht Marilyn Ferguson op. ‘De wereld verandert alleen omdat wij dat doen.’

‘Onze samenleving moet opnieuw worden gemaakt, niet eenvoudigweg gerepareerd.’ Dat schreef Marilyn Ferguson 25 jaar geleden in het voorwoord van haar bestseller The Aquarian Conspiracy: Personal and Social Transformation in the 1980’s (Tarcher, 1980), waarvan 2,5 miljoen gedrukte exemplaren verschenen. Het boek beschreef hoe nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen en een dieper inzicht in het menselijk bewustzijn de wereld ingrijpend zouden veranderen. Een nieuwe fase in de evolutie diende zich aan. Ferguson liet zich destijds inspireren door het astrologische einde van het Vissentijdperk. ‘Of het nu wel of niet in de sterren staat geschreven, een nieuwe tijd lijkt voor ons te liggen en Aquarius, de waterman die staat voor stromen en voor de behoefte om een diepe dorst te lessen, is een toepasselijk symbool.’ Het is 2005. Een kwart eeuw later. Wie om zich heen kijkt, ziet vooral oude oplossingen en paradoxale strategieën: oorlog om vrede te bereiken, vervuiling op weg naar meer welvaart. Wat is er terechtgekomen van de belofte van vernieuwing van het ‘handboek van de nieuwe tijd’, zoals The Aquarian Conspiracy werd genoemd? Om die vraag te beantwoorden, schreef Ferguson een nieuw boek dat in november verschijnt: Aquarius Now: Radical Common Sense and Reclaiming Our Personal Sovereignty (Weiser Books). We ontmoeten elkaar in een hotel met uitzicht over de baai van San Francisco, één van die gedoodverfde bakermatten van de nieuwe tijd. Ferguson, met de grijze haren van een zestiger en een nog altijd jonge, strijdvaardige geest. ‘Ik dacht toen dat de toekomst alleen maar beter zou worden. Pas later heb ik me gerealiseerd dat alle gouden eeuwen in de geschiedenis producten zijn geweest van wanhopige tijden.’ Ofwel: het moet eerst slechter gaan voordat het beter kan worden. Armoede, honger en terrorisme kunnen nog steeds goeds voorspellen. ‘Elke beschaving heeft de neiging zichzelf te beschouwen als het hoogst bereikbare’, vervolgt ze. ‘En elke beschaving kijkt met medelijden naar het verleden, naar de onwetendheid van de mensen die toen leefden. Maar we vergeten dat toekomstige generaties eveneens op die manier naar óns zullen kijken.’ In 1980 nam Ferguson de veranderende tijdgeest treffend waar. Zij beschreef hoe het werk van enkele pioniers – onder wie wijlen de natuurkundigen Ilya Prigogine en David Bohm, die de fakkel van Albert Einstein hadden overgenomen – aantoonde dat het fundament van ons bestaan niet voorspelbare rechtlijnigheid is, maar nauwelijks voorspelbare zelforganisatie, en hoe experimenten met bewustzijnsverruiming de mens een heel nieuwe blik op organisatie en maatschappij zouden geven. De toekomst waarnaar Ferguson wees, is herkenbaar in ons heden. Hiërarchische controlerende organisaties zijn bijvoorbeeld steeds meer aan het verdwijnen en de behoefte om het persoonlijke leven op een geheel eigen wijze vorm te geven, doet steeds vaker open en ongebonden structuren ontstaan. Duidelijk is ook dat een alsmaar groeiende stroom van homeopaten, chiropractors, yogastudio’s, vernieuwende onderwijsexperimenten, biologische supermarkten, meditatiecursussen en innovatieve organisatiestructuren – gedragen door een stortvloed van lectuur – zoals Ferguson destijds voorzag veel individuele levens heeft beroerd. Maar de noodzakelijke verandering van de maatschappij – die daarmee gepaard zou gaan – lijkt vooralsnog uitgebleven. De vrijere organisatievormen die steeds meer bedrijven kenmerken, zijn bijvoorbeeld niet of nauwelijks waar te nemen als het om de overheid – de organisatie van de samenleving – gaat. Ferguson beschreef in The Aquarian Conspiracy wát er zou gebeuren en ook waaróm de wereld een transformatie nodig had, maar ze legde niet uit hóe die omwenteling zou plaatshebben. Ze sprak destijds van een ‘samenzwering’, omdat de wens van vernieuwing niet voortkomt uit een nieuwe politieke ideologie en niet wordt gebonden door een nieuwe organisatie, maar juist wordt gekenmerkt door de ongebondenheid van vele parallelle ontwikkelingen. Ligt in die ongebondenheid dan ook niet de reden voor het vooralsnog uitblijven van de doorbraak naar andere tijden? In haar nieuwe boek Aquarius Now onderzoekt Ferguson het ‘hoe’ van de transformatie die de wereld nodig heeft om de uitdagingen van armoede, honger en vervuiling te overwinnen. Zij stelt vast dat de Aquarius-samenzweerders wel in toenemende mate zichzelf onder de loep hebben genomen, maar er vooralsnog van hebben afgezien ook hun samenleving aan een nieuwe kritische blik te onderwerpen. Haar uiteindelijke conclusie is een bekende: wie de wereld wil veranderen, moet bij zichzelf beginnen. Sterker nog: de mens moet zichzelf opnieuw uitvinden om te kunnen overleven. Vervolgens reikt Ferguson een interessant recept aan: gebruik je gezond verstand. Dat lijkt een devies van de behoudende krachten in de maatschappij en niet bepaald een leuze voor het streven naar vernieuwing. Ferguson wijst er echter op dat gezond verstand niet zozeer verwijst naar kennis van vaststaande feiten, maar naar een voortdurende onderzoekende houding: ‘Gezond verstand is niet wát we weten, maar hóe we dat weten.’ Ferguson schrijft: ‘In de achttiende en negentiende eeuw werd het in Europa geacht ongezond te zijn om een bad te nemen. En ruim tweehonderd jaar geleden dacht men dat tomaten giftig waren.’ Zij meent dat steeds minder mensen hun gezond verstand gebruiken en de neiging hebben rigide vast te houden aan verkeerde of voor henzelf schadelijke vooronderstellingen. ‘We hebben een verkeerd beeld van vooruitgang. Niet alles wordt steeds beter. Meer welvaart gaat gepaard met welvaartsziekten en ondermijning van het milieu. In bepaalde opzichten lijkt het wel of we steeds dommer worden. We weten dat het schadelijk voor onszelf is als we onze leefomgeving schaden, maar we doen het toch.’ Dat moet radicaal – dat andere kernbegrip uit de ondertitel van haar nieuwe boek – veranderen. Het woord ‘radicaal’ heeft een politieke kleur gekregen, maar verwijst naar het Latijnse woord voor wortels, de essentie. ‘Radicaal gezond verstand’ is – in de visie van Marilyn Ferguson – meer dan oppassen en oplettend zijn; het is het besef dat verandering noodzakelijk is om te overleven. Wat idealisme was, moet radicaal gezond verstand worden. Ferguson toont zich nu kritisch over de groep die zij 25 jaar geleden beschreef als de voorhoede van de nieuwe tijd. ‘De zogenaamde new-age-mensen hebben de neiging te zeggen: “wat er gebeuren moet, gebeurt toch wel”. Maar zo is het niet. Er gebeuren alleen maar dingen omdat wij ze doen.’ Zelfingenomenheid en decadentie hebben al vaker tot ondergang geleid in de geschiedenis. Trouwens: ‘New age is eigenlijk een heel slechte term. Het gaat helemaal niet om een nieuwe tijd, eigenlijk veeleer om een terugkeer naar oude waarden.’ De moderne mens heeft, volgens Ferguson, veel van haar oorspronkelijke nieuwsgierigheid verloren. ‘We zijn producten van onze opvoeding. We hebben geleerd dat er “juiste” antwoorden bestaan en we houden op met leren nadat we ons diploma hebben gehaald. We laten het denken over aan experts en specialisten die alles in bekende formules willen vatten, terwijl bijvoorbeeld wetenschappelijke doorbraken vroeger vaak juist het gevolg waren van toevalligheden en anekdotes. Ofwel: van nieuwsgierigheid. Tegenwoordig smoort de vooruitgang in cijfers, regels en formules – in de behoefte om elke ontwikkeling van meet af aan de baas te zijn.’ De behoefte aan controle voedt ook de hokjesgeest die de moderne maatschappij beheerst. We leiden eenzijdige mensen op, terwijl de mens, volgens Ferguson, van nature een generalist is met vele interesses en kwaliteiten. Mensen die op veraf gelegen plaatsen wonen, zijn noodzakelijkerwijs veelzijdig: zij delegeren hun gezondheid niet aan een arts, hun opvoeding niet aan een school en hun besluiten niet aan een ambtenaar. Specialiseren leek de afgelopen tweehonderd jaar een efficiënte methode. Als iedereen zijn eigen rol het beste speelde, was de gemeenschap daarbij – vrij naar econoom Adam Smith – het meest gebaat. Maar wat heb je aan specialisatie als steeds meer zaken met elkaar blijken samen te hangen? Milieu is een internationale aangelegenheid geworden. Een goede zorg voor de gezondheid begint met onderwijs. Zulke uitdagingen vragen juist veelzijdige geesten. Maar hoe vindt de mens haar veelzijdigheid terug? Dat is de vraag die als een rode draad door Aquarius Now loopt. In het boek bespreekt Ferguson een aantal menselijke talenten die een antwoord op de crisis van de planeet kunnen bieden. Geestelijke luiheid moet plaatsmaken voor de behoefte om grenzen te verleggen, zoals atleten dat kennen. Ferguson: ‘Wij zijn niet gemaakt om vakantie te vieren. Wij komen tot bloei door uitdagingen. We houden van vernieuwing.’ Zij verwijst naar het boek The Psychobiology of Cancer van de Amerikaanse arts Augustin de la Peña, die suggereert dat de toename van het aantal gevallen van kanker in de Westerse samenleving een toename van het gevoel van verveling – ‘Ik heb het allemaal al eerder gezien’ – weerspiegelt. Werkelijk aandachtig waarnemen – met álle zintuigen – is een ander noodzakelijk ingrediënt dat veelzijdigheid stimuleert. Hoe kunnen we leren met andere ogen naar de werkelijkheid te kijken, vraagt Ferguson. Zij citeert Thomas Paine, één van de founding fathers van Amerika, die schreef: ‘Onze stijl en onze manier van denken heeft een revolutie doorgemaakt. We kijken met andere ogen. We luisteren met andere oren en hebben andere gedachten dan die we hadden.’ Het veranderen van je gedachten – change your mind – verandert de wereld. Dus bepleit Ferguson ook spontaniteit, intuïtie en creativiteit. En ze waarschuwt meteen voor de gevolgen: ‘Creatieve mensen hebben zich altijd afgescheiden van hun samenlevingen gevoeld. Het is alsof zij te goed de tegenstelling zien tussen wat er is en wat er zou kunnen zijn.’ Maar visionairen – mensen die niet bang zijn voor hun eigen ideeën – zijn de enigen die de weg naar een betere toekomst kunnen wijzen. Zoals de dalai lama zegt: ‘Wees niet bang om onverschrokken te zijn.’ We moeten de angst overwinnen omdat – in de visie van Marilyn Ferguson – uiteindelijk niets minder dan de vrijheid op het spel staat. In Aquarius Now schrijft zij: ‘We hebben de politieke vrijheden om de levens te creëren die we willen leiden en de wereld waarin we willen leven. Maar we zijn passief. We maken geen gebruik van onze vrijheid. De fundamentele vrijheid om onze wereld te visualiseren en vorm te geven, hebben we uitbesteed. We laten het aan acteurs, reclamemakers en politici over om voor ons te dromen. En een cultuur die niet droomt, is niet vrij. Wij zijn geen burgers, maar consumenten. Het is alsof we in een totalitaire samenleving leven. We zien er van af om uit onze culturele gevangenis van angst te breken, omdat we bang zijn dat we op de tenen van de bewakers gaan staan. In plaats van de vrijheid te omarmen, lijkt het alsof we zeggen: “Als je me geen kwaad doet, zal ik niet lastig zijn”.’ De apathie die Ferguson waarneemt, is herkenbaar. Hoe vaak verzucht iemand niet dat het ‘toch geen zin heeft’ om een bepaald misstand aan de orde te stellen? Slechts enkelingen nemen de moeite om op te komen voor onrechtvaardigheid. Velen nemen niet de moeite hun afvalproductie te beperken, omdat ‘mijn kleine beetje extra toch niets uitmaakt’. Het logge anonieme collectief heeft de individuele verantwoordelijkheid verdoofd. Die verdoving staat Fergusons pleidooi voor de heruitvinding van de mens in de weg. Het lijkt een somber perspectief. Toch wil Marilyn Ferguson niet van pessimisme weten: ‘Ik ben een onverbeterlijke optimist. We kunnen elk moment voor de vrijheid kiezen, omdat die nooit ergens anders is. Onze gevangenschap is niet meer dan een mentale gesteldheid. Aan de ene kant vraag ik me vaak af hoe we zo dom kunnen zijn? Neem de uitdaging van de klimaatverandering. De statistieken en de wetenschap zijn duidelijk: we zijn bezig het ecosysteem van de aarde te vernietigen. Aan de andere kant zie ik in die dreiging ook de oplossing. Over olie kun je nog oorlog voeren. Maar waar wil je bommen gaan gooien als je de klimaatverandering wil aanpakken? Dat probleem kan je alleen oplossen door internationale samenwerking. Daarom zou de klimaatverandering heel goed de lont kunnen worden die de transformatie doet ontbranden.’ Ferguson ziet ook dat de toenemende complexiteit van de problemen in de wereld bijdraagt aan positieve ontwikkeling. Er zijn geen duidelijke antwoorden meer. En dat helpt: ‘Als we eenmaal aanvaarden dat we niet alles weten, kunnen we ook beginnen te aanvaarden dat het waarschijnlijk is dat een onmogelijk idee mogelijk is.’ Complexiteit heeft nog een gunstig gevolg: het dwingt tot nieuwe inzichten, tot een nieuw niveau van ordening. Complexiteit staat simpele antwoorden in de weg – die vallen bij bosjes af, omdat ze misschien een antwood bieden op een deel, maar niet op het geheel van een probleem. Ferguson: ‘Het is alsof we vanzelf naar de juiste oplossing worden geduwd. Op een gegeven moment blijft er nog maar één ding over om te doen: het juiste.’ Maar de basis van de verandering van de samenleving blijft de verandering van het individu. ‘De nieuwe wereld kan niet worden ontworpen door wetgeving of door instellingen. De maatschappij is de som van onze veronderstellingen en gedragingen. De vernieuwing kan alleen door een innerlijke revolutie worden verwezenlijkt. De wereld verandert als wij veranderen.’ Ofwel: de toekomst van de wereld hangt van ons af. En dat is toch een optimistische conclusie. Marilyn Ferguson kan 25 jaar later niet meer bewijzen aanvoeren of meer houvast bieden aan de zoekers die hopen op positieve verandering. The Aquarian Conspiracy bracht een beginnende verschuiving in kaart – en opende de ogen van velen. De boodschap van Aquarius Now is misschien minder mindblowing, maar wel meer uitdagend: de lezer is aan zet. De Aquarius-samenzweerders kunnen nog steeds gelijk krijgen. Maar niet voor niets. ‘Kunnen we onszelf opnieuw uitvinden?’ luidt de vraag waarmee Marilyn Ferguson haar voorwoord in Aquarius Now besluit. En zij antwoordt: ‘Het is een onwaarschijnlijke doelstelling. Gangbare wijsheid zegt dat het niet kan. Radicaal gezond verstand zegt dat we gek zijn als we het niet proberen.’