Email   Print

Het leven volgens de Kogi’s

Natuurlijk, om de westerse beschaving te redden van de ondergang is er geen weg terug naar vroeger, naar een wereld zonder moderne technologie en wetenschap. Toch valt iets waardevols te leren van inheemse volkeren: leven in harmonie. De Franse onderzoeker Éric Julien leefde samen met de Kogi’s in Colombia, afstammelingen van de Maya’s, en leerde van hen tien uitgangspunten voor een betere wereld.

1. Een collectief mondeling geheugen De Kogi’s hechten veel belang aan de herinnering. Ze prenten de sociale regels van de groep in hun geheugen, de gebeurtenissen waar de gemeenschap mee te maken heeft gehad, de gevolgen voor de groep en de manier waarop ze daar gezamenlijk het best op kan reageren. ‘Het geheugen’, zeggen ze, ‘is als de ogen, die zijn bedoeld om mee te zien. Als die dichtgaan, wordt alles duister.’ Volgens hen kunnen zulke herinneringen niet schriftelijk worden bewaard, omdat ze los zouden raken van de mensen, waardoor ze hun waarde verliezen. Ze moeten mondeling worden overgedragen door de leden van de groep. Telkens als ik met de Kogi’s van gedachten wissel over de lopende zaken, zijn zij hele dagen bezig mijn woorden te analyseren om ze te kunnen vergelijken met een soortgelijke situatie die de gemeenschap eerder heeft meegemaakt. In samenhang met een geheel van overeenkomstige ervaringen – door de groep in het geheugen bewaard – worden toekomstige antwoorden bedacht en geformuleerd. 2. Solidariteit als levensvoorwaarde In de Kogi-maatschappij wordt samenwerken gezien als een indicator van de kwaliteit van de sociale verhoudingen. Zo zal het gezamenlijk bouwen van een brug of een hut een weerspiegeling zijn van de relationele kwaliteit van de groep. Omgekeerd kan aan een groep waarvan de leden moeilijk met elkaar omgaan worden gevraagd een gezamenlijke prestatie te leveren, zodat de rust weerkeert. De activiteit kan niet plaatshebben zonder overdenking en de overdenking niet zonder de activiteit. Het één weerspiegelt de kwaliteit van het ander. In elke activiteit – weven, bouwen, versieren – komt de verhouding tot de anderen en de buitenwereld tot uiting. Solidariteit is een levensvoorwaarde. 3. Streven naar evenwicht Het begrip evenwicht staat in de Kogi-maatschappij centraal. Evenwicht van een ieder ten opzichte van zichzelf, de anderen en de buitenwereld. De begrippen ‘goed’ en ‘kwaad’ leven niet echt. Eerder is van belang of iets wel of niet juist is: wat in de ene situatie juist is, kan in de andere helemaal verkeerd zijn. Het evenwicht is met name van belang in de relatie die de Kogi’s hebben met de aarde: als die relatie niet goed is, zal de oogst slecht zijn, zullen ouders hun kinderen niet te eten kunnen geven en niet aan hun maatschappelijke verplichtingen op het gebied van wederzijds dienstbetoon kunnen voldoen. Dan ontstaat het gevaar dat onrechtvaardigheid en een verstoorde balans hun wereld binnendringen. Alles waar de Kogi’s zich voor inspannen, is erop gericht het evenwicht met de wereld om hen heen te handhaven of te herstellen, een evenwicht dat door de westerse manier van leven ernstig in gevaar wordt gebracht. ‘Mensen die aardolie, gas of steenkool uit de grond halen, begrijpen niet wat ze aanrichten’, zegt een Kogi. ‘De aarde bloedt leeg, waardoor ze haar kracht verliest. Het is net als wanneer je de mineralen uit een lichaam haalt, zeggen ze: het leidt tot een verstoord evenwicht, het lichaam wordt zwak en er ontstaan ziekten. De “jongere broeders” begrijpen niet welke onevenwichtige situatie ze bezig zijn te veroorzaken.’ 4. Cyclische tijd De cyclische tijd roept op tot het herscheppen van de wereld, in tegenstelling tot de lineaire tijd, die voor eens en altijd een hiërarchie van waarden bepaalt tussen een achterhaald verleden en een betere toekomst. De Kogi-maatschappij, die is verbonden met al wat leeft, viert elk jaar de terugkeer van het leven en het bestaan van een levenscyclus van geboorte, volwassenheid en dood. In die cyclische tijd worden de fundamentele etappes van het individuele of collectieve leven gemarkeerd door rituelen, specifieke ceremonies – zodat door middel van de gedeelde ervaring de integratie en vorming van de identiteit van iedere persoon wordt bewerkstelligd. Bovendien biedt de cyclische tijd iedereen de mogelijkheid om zelf de wereld te leren kennen, binnen het geheel van regels die worden verpersoonlijkt door oudere mensen. Iedere generatie moet de kans krijgen die ervaring op te doen en zodoende zijn bewustzijnsveld open te stellen. 5. Behoren tot een bepaalde plek De droom van een Kogi is om Kogi te zijn, de grond te kunnen bebouwen, zijn huis te bouwen en zijn familie te beschermen. ‘Wortelvolken’ horen altijd ergens thuis, ze behoren tot een plek en dat vormt hun identiteit. Als je een Kogi vraagt wie hij is, antwoordt hij altijd: ‘Wij zijn Kogi’s, bewoners van de Sierra Nevada de Santa Marta.’ Je bent Touareg met een cultuur, een identiteit en manieren die zijn aangepast aan de woestijn. Je bent Inuit omdat je leeft aan de pool. De natuurlijke context, die hoge eisen stelt, zorgt voor een eindeloze verscheidenheid, schept een identiteit en vormt de verschillende culturen met al hun rijkdommen en diversiteit. En dwingt de mensen tot waakzaamheid en solidariteit en brengt hen ertoe hun eigen belangen ondergeschikt te maken aan die van de ander en de buitenwereld. 6. Sociale wetten gebaseerd op de natuur ‘Voor ons is de natuur net zoiets als jullie boeken: je kunt er alles in vinden’, zegt een Kogi. ‘De “jongere broeders” benoemen leiders en bazen, maar die maken onderling voortdurend oorlog, vermoorden elkaar en maken ruzie. Waarom? Omdat ze ieder voor zich leven, zonder regels die voor beide partijen gelden. Ze moeten proberen te begrijpen dat Moeder Aarde tegelijkertijd energie en evenwicht biedt. Als we haar regels niet respecteren, worden we als kinderen die de weg kwijt zijn. Ieder bedenkt zijn eigen regels en dan ontstaat er chaos. Wij denken dat ziekte een vorm van straf is, die ons vertelt dat we de wetten van de natuur niet hebben gerespecteerd. We moeten luisteren naar de stemmen van de natuur.’ In tegenstelling tot onze moderne maatschappijen hebben de ‘wortelmaatschappijen’ nooit gebroken met het levende. Ze beschouwen zichzelf als één van de vele componenten van het levende lichaam dat de aarde is. Die bevoorrechte band, die dagelijks wordt ervaren, stelt hen in staat de wereld te zien als een groot ecosysteem waarvan hun politieke en maatschappelijke systeem een verlengstuk is. Door hun verbluffende kennis van de onderlinge samenhang tussen de soorten kunnen ze grond waar andere boeren niets meer mee weten te beginnen, opnieuw vruchtbaar maken. 7. Het belang van tegenstellingen Hoog en laag, inademing en uitademing, dag en nacht, vrouwelijk en mannelijk – ze zijn slechts verschillende versies van twee aspecten van het leven die, afwisselend en op harmonieuze wijze verenigd, ten grondslag liggen aan scheppend werk. Deze kenmerkende benadering van het leven komt ondubbelzinnig tot uiting in de vele overgangsactiviteiten en -rituelen. Dus wanneer de mensen hun kleren weven, gaan ze achter het weefgetouw zitten, het symbool van de wereld en haar dualiteit. De voorkant van het weefsel vertegenwoordigt de dag, de achterkant de nacht en de weefspoel is het symbool van de mens en zijn mogelijkheid om tegenstellingen met elkaar te verbinden. De kleren die de Kogi’s dragen, zijn een afspiegeling van de kwaliteit van hun relatie met de wereld en hun vermogen de dualiteit van de wereld te herkennen en daarvan de vruchten te plukken. 8. Gedeelde macht In de ‘wortelmaatschappijen’ wordt het als gevaarlijk beschouwd wanneer één van de leden van de groep macht heeft over de gemeenschap als geheel, want dat kan tot desintegratie en een verstoord evenwicht leiden. In feite is de Kogi-maatschappij een maatschappij zonder leider. De macht wordt gespreid en berust bij alle leden. Het is een maatschappij die gericht is op inspraak, een systeem van gezamenlijk overleg, waar niemand beslissingen neemt in naam van anderen. In de nuhe, de tempel, worden de grote beslissingen genomen betreffende de gemeenschap. Een Kogi zegt: ‘De nuhe is als een vader of een grootvader: in zijn beschutting kun je geen ruzie maken. We komen er om over belangrijke zaken te discussiëren. Terwijl de mannen in de mannen-nuhe met elkaar zitten te praten, doen de vrouwen hetzelfde in de vrouwen-nuhe. Alles heeft altijd plaats in het donker en zolang als nodig is – eventueel dagenlang – om alle krachten te reguleren. Dat is onze manier om binnen de gemeenschap het evenwicht te handhaven.’ 9. Voortdurend in gesprek Om ieder risico op een verstoord evenwicht te vermijden en conflicten en emoties in goede banen te leiden, besteden de Kogi’s veel tijd aan praten. Wanneer je in een Kogi-dorp komt, moet je in de duisternis van de nuhe urenlang uitleggen wie je bent, waar je vandaan komt en wat je bedoeling is. Een bijzonder moment, waarop naar elkaar wordt geluisterd, een speciale ervaring die het mogelijk maakt om spanningen in goede banen te leiden, emoties te uiten en de sociale band te verstevigen. Of je nu met z’n drieën bent, met een gezin of een groep, praten heeft een geruststellende en regelende invloed. Woorden kunnen problemen oplossen. Onderling zijn er sterke, harmonieuze banden nodig om een sociaal geheel in stand te houden dat voortdurend op zoek is naar evenwicht. Als holistische maatschappij ontleent de ‘wortelmaatschappij’ haar sociale en politieke regels aan een krachtige band met het levende, de natuurlijke omgeving, waarvan men, om te kunnen overleven, afhankelijk is. 10. Het onzichtbare is belangrijker dan de materie Volgens de Kogis is aluna – de gedachte, de ziel, de energie – datgene wat verschillende vormen heeft gecreëerd voor iedere levensuiting. Elk van die uitingen bezit haar eigen aluna, die in staat is te communiceren met die van de anderen. Alle levende wezens hebben een denkvermogen, een spirituele kracht die het leven dynamiek geeft. Zonder aluna is het lichaam slechts een inerte materie, waarvan de natuurlijke elementen elkaar op chaotische wijze beïnvloeden, voordat het vergaat en verdwijnt. De wisselwerking tussen de denkkracht aluna en de materie creëert een nieuwe kracht, die de Kogis seiwa noemen. De kinderen die worden uitgekozen om mamu (sjamaan) te worden, worden jarenlang ingewijd. Hun vorming, die geheel in het donker plaatsheeft, is erop gericht hen in contact te laten treden met de geest van ieder ding. Ze zullen de zee niet lichamelijk leren kennen, maar wel de geest van de zee. Ze zullen de jaguar niet leren kennen, maar wel in de geest. Wanneer hun onderricht is voltooid, kan de mamu, die zijn leerling heeft begeleid op de weg van de kennis, de rituele woorden uitspreken: ‘Je hebt geleerd te zien dwars door de bergen heen, dwars door het hart van de mensen heen, je hebt geleerd de uiterlijke schijn te doorzien. Nu ben je een mamu.’ Met toestemming bewerkt en overgenomen van Nouvelles Clés (najaar 2004), een Frans tijdschrift over het nieuwe denken. Informatie over abonnementen: Nouvelles Clés, 15, lotissement La Cerisaie, Hameau des Imberts, BP18, 84220 Gordes, France, www.nouvellescles.com.