Email   Print

Het belang van de ziel

De wereld gaat ten onder aan dualisme. Aan tegenstellingen: tussen materie en geest, tussen mens en natuur, tussen rijk en arm. Maar elke tegenstelling is schijn. Het universum is een ondeelbare eenhied. Satish Kumar, een Indiase ex-monnik die ooit de wereld rond liep om de vrede te bevorderen, houdt een pleidooi voor eerherstel van de ziel. Om de balans te herstellen. Om te overleven.

Materie en ziel, lichaam en geest – ze zijn twee kanten van dezelfde medaille. Wat we meten, is de materie; wat we voelen, is de ziel. Materie staat voor kwantiteit, de ziel voor kwaliteit. De ziel uit zichzelf via de materie; de materie komt tot leven via de ziel. De ziel geeft de materie betekenis en de materie geeft op haar beurt betekenis aan de ziel. Zonder ziel ontbreekt het de materie aan leven. Lichaam en geest zijn één. Ook een boom heeft een lichaam en een ziel; zelfs schijnbaar dode rotsen hebben nog een ziel. Er is geen tweedeling, geen dualisme, geen scheiding tussen lichaam en geest. Niet de materie is het probleem, maar het materialisme. Evenzo is de ziel geen probleem, maar het spiritualisme is wel problematisch. Het moment dat we een idee of gedachte samenvatten in een isme, een doctrine, leggen we de basis voor een dualistische denkwijze. Maar het universum is een uni-vers, één vers, één lied, één gedicht. Het bevat oneindige vormen die samen ritmisch en harmonieus bewegen, samen zingen in eendracht, elkaar in evenwicht houden door zwaartekracht en elkaar herscheppen in ontwikkeling. En toch behoudt het universum zijn eenheid en verstrengelde orde. Donker en licht, hoog en laag, links en rechts, woorden en betekenis vullen elkaar aan, comfortabel in een wederzijdse omhelzing. Waar is de tegenstelling? Waar is het conflict? Leven voedt leven, materie voedt materie, ziel voedt ziel. Leven voedt materie, materie voedt leven en ziel voedt beide. Er bestaat volledige wederkerigheid. Dit is het oosterse wereldbeeld, een eeuwenoude filosofie die haar oorsprong vindt in de tradities van de stammen van de pre-industriële samenleving, waarin natuur en ziel, hemel en aarde, zon en maan in eeuwige wederkerigheid en harmonie verkeren. Moderne dualistische samenlevingen zien de natuur als wreed, waarin de sterksten overleven, de zwakken en bescheidenen sterven en conflict en strijd de enige echte werkelijkheden zijn. Vanuit dit wereldbeeld ontstaat het concept van een scheiding tussen geest en materie en wanneer men hiervan is doordrongen, volgt een debat over het feit of de geest superieur is aan de materie, of andersom. Dit wereldbeeld van scheiding, conflict, wedijver, onderscheid en dualisme heeft ook geleid tot het idee van een scheiding tussen mens en natuur. Zodra deze scheiding is geaccepteerd, beschouwen mensen zich als superieure wezens die de natuur kunnen ‘beheersen’ en naar hun hand kunnen zetten. In dit wereldbeeld staat de natuur in dienst van de mens. Het is een bezit waarmee wij ons voordeel kunnen doen. Wanneer we de natuur beschermen, doen we dit alleen maar omdat dit in ons voordeel is. De natuur met haar planten, dieren, rivieren, zeeën, bergen en hemel is beroofd van haar ziel. Als we al geloven in het bestaan van een ziel, is deze voorbehouden aan de mens. In dit wereldbeeld zijn mensen niet meer dan een verzameling van moleculen, genen en stoffen. De geest wordt gezien als een functie van de hersenen, die slechts een deel van het menselijke organisme vormen. Het materialisme beheerst niet alleen de economie, maar ook de politiek. Landen, regio’s en samenlevingen worden niet beschouwd als één menselijke gemeenschap, maar als een strijdperk voor macht, invloed en controle over grote geesten, markten en natuurlijke hulpbronnen. Het nationale belang van het ene land staat lijnrecht tegenover het nationale belang van het andere land. Zo staat India tegenover Pakistan, Amerika tegenover Irak, Tsjetsjenië tegenover Rusland, staan de Palestijnen tegenover Israël, en ga zo maar door… het is een lange lijst. Er zijn scherpe tegenstellingen in de politiek ontstaan: ‘Wie niet voor ons is, is tegen ons’ is de heersende denkrichting geworden. Wat kunnen we verwachten van een politiek die is beroofd van haar ziel, anders dan wedijver, strijd, wapenwedloop, terrorisme en oorlog? Politici spreken van democratie en vrijheid, maar zij willen wel dat hun land het overwicht behoudt en dat het eigenbelang is gediend. Hoe kan één bepaalde vorm van democratie en vrijheid nu goed zijn voor de hele wereld? Democratie en vrijheid kunnen niet bestaan zonder mededogen, respect en eerbied voor diversiteit, onderscheid en pluralisme. Mededogen, respect en eerbied zijn spirituele eigenschappen – maar een politiek die is gebaseerd op materialisme, beschouwt geestelijke waarden als vaag, dwaas, onverwezenlijkbaar, idealistisch, irreëel en absurd. Wat heeft deze ‘moderne’ politiek van macht, controle en eigenbelang ons eigenlijk gebracht? Het antwoord is oorlog: de Eerste en de Tweede Wereldoorlog, de Koude Oorlog, de oorlogen in Viëtnam, Kashmir en Irak, de aanslagen op het World Trade Center in New York… Wederom is de lijst lang. Politiek zonder spiritualiteit is een grote mislukking gebleken en het is dan ook hoog tijd dat we politiek en spiritualiteit weer samenbrengen. Soms worden de begrippen spiritualiteit en religie met elkaar verward. Toch is het niet hetzelfde. Politiek moet vrij zijn van religieuze beperkingen, maar niet van spirituele waarden. Het woord ‘religie’ is afgeleid van het Latijnse werkwoord religio dat ‘samenbinden van bepaalde overtuigingen met een koord’ betekent. Een groep mensen komt bij elkaar om een bepaald geloof te belijden, blijft bij elkaar en steunt elkaar. Het woord ‘geest’ daarentegen is afgeleid van het Latijnse word spiritus dat ‘adem’, ‘wind’ of ‘‘lucht’ betekent. Wij kunnen allemaal vrije geesten zijn en vrij ademen. Spiritualiteit gaat verder dan overtuigingen. De geest ontwikkelt zich, inspireert ons, raakt ons hart en verfrist de ziel. Wanneer we een kamer afsluiten en de deuren, ramen en gordijnen dichtdoen, wordt de lucht bedompt. Als we de kamer een paar dagen later weer betreden, ruikt het muf. Dan openen we de ramen om frisse lucht binnen te laten. Als de geest te lang afgesloten is geweest, hebben we – op dezelfde manier – een radicale openbaring nodig, een profeet, om de ramen van onze geest te openen, zodat onze muffe, bedompte gedachten worden verfrist. Boeddha, Jezus, Gandhi, Moeder Theresa, Rumi of Hildegard van Bingen komen in ons leven en ontdoen onze geest van de verstikkende spinnenwebben. Natuurlijk hoeven we niet te wachten tot er een profeet verschijnt; we kunnen ook onze eigen profeet zijn en ons hart en onze geest openen om de frisse lucht van mededogen, edelmoedigheid, goddelijkheid en overtuiging in ons leven toe te laten. Er is een belangrijke rol weggelegd voor religieuze groeperingen en tradities. Zij geven de aanzet tot een bepaalde manier van denken en leven; zij voorzien ons van een kader, waarin sprake is van een gemeenschapsgevoel, gevoelens van solidariteit en steun. Een jong, kwetsbaar plantje heeft een pot en een stok nodig om het te ondersteunen in de vroege groeifase of misschien wel de beschermende omgeving van een kweekkas om het te beschermen tegen de vorst en de koude wind. Zodra het echter sterk genoeg is, moet het worden verplant in de vrije natuur, zodat zijn wortels kunnen groeien en het een volwassen boom kan worden. Op dezelfde manier fungeren religieuze gemeenschappen als kweekkamers voor zoekende zielen. Maar uiteindelijk moeten we onze eigen wortels ontwikkelen en God op onze eigen manier ontdekken. Er bestaan veel goede religies, filosofieën en tradities. We zouden ze allemaal moeten omarmen en aanvaarden dat verschillende religieuze tradities voldoen in de behoeften van verschillende mensen op verschillende plaatsen en momenten in verschillende omstandigheden. Deze geest van edelmoedigheid, veelomvattendheid en waardering is een spirituele eigenschap. Wanneer religieuze gemeenschappen deze eigenschap verliezen, verworden ze tot sekten die hun gevestigde belangen beschermen. In onze tijd hebben veel geïnstitutionaliseerde religies zich hiertoe laten verleiden. Voor hen is het handhaven van de gevestigde belangen belangrijker geworden dan het ondersteunen van hun aanhangers bij hun persoonlijke ontwikkeling en het ontwikkelen en ontdekken van hun vrije geest. Wanneer religieuze gemeenschappen verstrikt raken in het behouden van hun eigendommen en reputatie, verliezen zij hun spiritualiteit, waardoor zij worden beroofd van hun ziel. Aangezien het essentieel is dat we de ziel terugbrengen in het bedrijfsleven en de politiek, moeten we de ziel ook terugbrengen in de religie. Deze stelling lijkt misschien paradoxaal, omdat de bestaansreden van elke religie is om de ziel te zoeken en universele liefde tot stand te brengen. De werkelijkheid is echter anders. Religies hebben veel goede dingen bereikt, maar ook veel kwaad aangericht. Overal om ons heen zien we dat spanningen tussen christenen, moslims, hindoes en joden tot grote conflicten, oorlogen en tweedracht leiden. Er zou geen rivaliteit meer heersen tussen de verschillende religies als zij zouden beseffen dat religieuze overtuigingen zijn als rivieren die in dezelfde zee van spiritualiteit uitmonden. En dat – ook al voeden de verschillende rivieren met hun verschillende namen verschillende regio’s en volkeren – ze allemaal dezelfde kwaliteit van verfrissing bieden. Er is geen strijd tussen de verschillende rivieren. Waarom zou er dan strijd moeten zijn tussen de verschillende religies? Hun leer en de wijze waarop ze hun geloof belijden, verschilt weliswaar, maar de spiritualiteit is hetzelfde. Het is deze spiritualiteit die overal bovenuit stijgt. Respect voor een diversiteit aan overtuigingen is een spirituele noodzaak. Het zou niet nodig moeten zijn te pleiten voor spirituele ruimte, maar omdat de westerse samenleving de spiritualiteit in de afgelopen eeuwen heeft verloochend en zich heeft beziggehouden met het verheffen van de materie, zijn onze cultuur en onze samenleving uit balans en gefragmenteerd geraakt. Om de balans te herstellen, onderstreep ik het belang van de ziel. In een ideale wereld zouden mensen inzien dat de ziel altijd is verweven met de materie. Zo is het heel lang geweest. Mensen gingen op pelgrimstocht naar heilige bergen en rivieren en het leven werd als heilig en onschendbaar beschouwd. Wij erkenden dat bomen een bovennatuurlijke dimensie hadden. De sprekende boom, de boom van kennis en de levensboom staan symbool voor de impliciete, spirituele eigenschappen van de boom. Deze eeuwige wijsheid herwinnen is de meest essentiële noodzaak in ons leven. Satish Kumar was 9 jaar toen hij, tegen de wil van zijn ouders, monnik werd. Tien jaar later sloot hij zich aan bij de campagne van Vinoba Bhave, de opvolger van Gandhi in zijn strijd voor een beter leven in de Indiase dorpen. Toen hij vernam van de nucleaire wapenwedloop ging hij met een vriend zonder geld op zak op reis, voornamelijk te voet, om te praten met overheidsfunctionarissen in Moskou, Parijs, Londen en New York. Teruggekomen in India zette hij zich in voor landhervorming en vluchtelingen uit Bangladesh. Toen werd hij – zonder journalistieke scholing of salaris – hoofdredacteur van Resurgence, eens omschreven als het ‘spirituele vlaggenschip van de milieubeweging’ en verhuisde naar een dorp in Cornwall, in het zuidwesten van Engeland. Kumar schreef een boek ove zijn fascinerende leven, No Destination. Zie Ode 31, maart/april 2000, voor een uitvoerig portret van Kumar. Dit is een bewerking van de lezing die Satish Kumar gaf op 30 oktober 2004 in het Britse Bristol, voor het Schumacher College, waarvan hij oprichter en directeur is. De tekst verscheen ook in Resurgence (maart/april 2005), waarvan Kumar hoofdredacteur is. Informatie over abonnementen: Jeanette Gill, Rocksea Farmhouse, St Mabyn, Bodmin, Cornwall PL30 3BR, United Kingdom, subs.resurge@virgin.net, www.resurgence.org.