Email   Print

‘Als wij de scheppers zijn van onze eigen realiteit, waarom is

De mens schept zijn eigen werkelijkheid. Tot die conclusie komt atoomgeleerde Danah Zohar op basis van haar onderzoek naar de kleinste deeltjes van de materie. Het is een confronterende conclusie, want de werkelijkheid is niet altijd mooi. Het antwoord van Zohar: we hebben moderne ridders nodig die de weg vrijmaken voor een cultuur die is gebaseerd op spirituele waarden en die de mensheid aanvoeren naar een bewustzijnsverandering.

De mens schept zijn eigen werkelijkheid. Tot die conclusie komt atoomgeleerde Danah Zohar op basis van haar onderzoek naar de kleinste deeltjes van de materie. Het is een confronterende conclusie, want de werkelijkheid is niet altijd mooi. Het antwoord van Zohar: we hebben moderne ridders nodig die de weg vrijmaken voor een cultuur die is gebaseerd op spirituele waarden en die de mensheid aanvoeren naar een bewustzijnsverandering. In de overvolle woonkamer staat een kerstboom zonder piek. Niet dat Danah Zohar zich niet thuisvoelt in de christelijke traditie, maar haar voorkeur gaat dezer dagen uit naar Oosterse mystiek. En dus siert een foto van de dalai lama de top van de boom. Op de koffietafel ook geen traditioneel Engels kerstbrood, maar schetsen van kabbalistische levensbomen die samenvallen met kwantumformules en psycho-sociale transformatiemodellen. Voor de leek ondoorgrondelijk, voor Zohar reden om vergenoegd achterover te zitten. Na een depressie van vijf jaar, waarin zij overdag sliep of apathisch in een stoel zat en ’s nachts diep in haar eigen verleden dook, voelt zij zich weer meester van haar eigen leven. De oude mystici en de moderne kwantumgeleerden voorspelden wat Zohar nu uit eigen ervaring weet: het leven heeft betekenis en zin, en de wereld is te veranderen. Ook haar depressie heeft zin gehad: pijn werd doorleefd en getransformeerd. Zohar heeft het ervaren als een kwantumsprong naar een nieuw bewustzijn: een ervaring die zij de wereld graag gunt. De Amerikaanse kernfysica Danah Zohar is thuis in de wereld van kwantumsprongen. De boeken die zij schreef over de kwantumfysica, waaronder The Quantum Self (Flamingo, 1991), maakten haar tot een internationale autoriteit. Zij slaagt erin de mysterieuze wereld van de kwantumfysica in begrijpelijke taal te vatten. Maar wellicht is haar grootste kracht dat zij laat zien welk effect de nieuwe inzichten in het gedrag van de kleinste bouwstenen van de materie op ons dagelijks leven hebben. Haar ‘kwantumvisie’ biedt een andere kijk op onder meer relaties tussen vrouwen en mannen, psychologische ontwikkeling, normen en waarden en de organisatie van het publieke leven. Zohar onderzocht vooral de relatie tussen bewustzijn en materie. Ze vergelijkt de dualiteit van geest en lichaam met de dualiteit van golven en deeltjes in de kwantumfysica – ‘deeltjes’, zoals elektronen, blijken soms een vaste vorm te hebben en soms een golfvorm. Vanuit die ontdekking zoekt – en vindt – Zohar de basis van bewustzijn in kwantumdeeltjes die bosonen worden genoemd. Atomen en andere deeltjes zijn te verdelen in twee klassen: fermionen en bosonen. Het verschil tussen deze twee wordt zichtbaar wanneer je ze afkoelt tot vlak boven het absolute nulpunt (min 273 graden Celsius). Met de bosonen gebeurt er dan iets geks. De deeltjes gaan zich gedragen alsof ze met zijn allen één reusachtige superatoom zijn. Deze eenheidstoestand wordt het Bose-Einsteincondensaat genoemd en is volgens Zohar de basis van bewustzijn en identiteit. Identiteit – de ervaring van een eigen ‘zelf’ ten opzichte van de wereld – zou een coherente ordening van bosonen in het neurale weefsel van de hersenen zijn. Omdat fermionen bij afkoeling hun eigen energietoestand behouden, gedragen deze deeltjes zich vergelijkbaar met materie. De subatomaire wisselwerking tussen bosonen en fermionen is, volgens Zohar, de plek waar geest en materie met elkaar in interactie zijn. Het is de plek waar bewustzijn huist en materie vorm krijgt. Het is ook de plek waar God ‘woont’, in het kwantumveld tussen de kleinste deeltjes. Dit veld wordt ook wel het kwantumvacuüm of Zero Point Field genoemd en bevat de duizelingwekkende hoeveelheid energie die, volgens atoomgeleerden, nodig was voor de oerknal. Het wereldbeeld dat uit Danah Zohars werk naar voren komt, is een holistische werkelijkheid waarin niet alleen materie, maar ook bewustzijn – inclusief gevoelens, spiritualiteit en mystiek – een plek krijgen. De mens is niet slechts een radartje in een mechanisch universum zonder invloed op de uitkomst van de evolutie, maar een actieve schepper. In experimenten bleek de toeschouwer een cruciale rol te spelen: het is de waarneming van de toeschouwer die bepaalt dat een deeltje een deeltje is en geen golf. Ofwel: het bewustzijn van de toeschouwer doet atomen in een bepaalde positie ‘neerslaan’. Zohar concludeert hieruit dat onze intenties een direct effect hebben op materie. Nog weer anders gezegd: ieder mens creëert zijn eigen realiteit. Uit de vrije wil en creativiteit die dat geeft, vloeit een grote mate van verantwoordelijkheid voort – en die kan zwaar drukken. Zo zwaar zelfs, dat Zohar meermalen tijdens haar leven in een depressie belandde. De eerste keer was al op jonge leeftijd. Zohar herinnert zich: ‘Ik was een vlotte leerling, maar toen ik dertien was, begon ik mij verloren te voelen. Ik had nergens meer belangstelling voor, kwam flink aan, kreeg vlekken in mijn gezicht en haalde slechte rapportcijfers. Het leven leek een aaneenschakeling van grauwe, eentonige dagen zonder betekenis en ik speelde zelfs met de gedachte zelfmoord te plegen. Toen gebeurde er iets dat mij wakker schudde: een fascinerende uiteenzetting van mijn natuurkundeleraar over kernfysica. De man legde uit hoe atoombommen werden gemaakt. Het vak bleek een totaal nieuwe, mysterieuze wereld te bevatten met ontzagwekkende krachten waarvan ik mij nauwelijks een voorstelling kon maken. Die middag holde ik van school naar huis en eiste dat mijn moeder me meenam naar de boekenwinkel.’ Twee weken later gebeurde er iets, dat ten minste even diep ingreep: de Russen brachten hun eerste satelliet in een baan om de aarde. De Spoetnik veroorzaakte in de Verenigde Staten een golf van angst. Zohar: ‘De Russische wetenschap had een reuzesprong gemaakt en wij, Amerikanen, wisten zeker dat zij hun superioriteit zouden aanwenden om ons te onderwerpen. Ik weet nog dat ik dacht: “Amerika heeft wetenschappers nodig”.’ Zohar nam zich voor kernfysicus te worden. Ze ontwikkelde een ware hartstocht voor de kwantumfysica en studeerde natuurkunde en filosofie aan het Massachusetts Institute of Technology. Inmiddels is Danah Zohar een stuk minder patriotistisch als het op de Verenigde Staten aankomt. Het huidige beleid van de regering-Bush was onder meer reden voor haar recente depressie. Jaren eerder had ze haar geboorteland al vaarwel gezegd om met haar echtgenoot in het rustieke Engelse universiteitsstadje Oxford neer te strijken. Zohar voelt zich niet alleen thuis in Oxford, maar ook bij Ian Marshall. Hun huwelijk bleek in veel opzichten vruchtbaar: naast twee kinderen zijn vrijwel alle boeken die Zohar schreef coproducties met haar man, die niet alleen een begaafd psychotherapeut en psychiater is, maar, volgens Zohar, ook eerder dan zij inzicht had in de mystieke samenhang der dingen. Haar fascinatie voor Oosterse tradities is voor een deel aan Marshall te danken. Zohar: ‘Ian was altijd al met de kabbalistische levensboom in de weer. Op die boom staan de wetmatigheden van het universum afgebeeld, zoals de mystieke joden dat zagen. Ik maakte daar graag flauwe grapjes over. Totdat hij op een dag zo’n tekening op mijn bureau liet liggen. Ik begon het te bestuderen en raakte gefascineerd. Die levensboom uit de twaalfde eeuw bleek feilloos overeen te komen met recente ontdekkingen in de kwantummechanica.’ De gecombineerde inzichten van Zohar en Marshall leidden onder meer tot de kwantumtrilogie die Zohar internationale bekendheid gaf: The Quantum Self, The Quantum Society (Flamingo, 1994) en het nog onvoltooide The Quantum Spirit. Zohar’s fascinatie voor het kwantummysterie zette haar niet alleen aan tot het schrijven van bestsellers. Ze werd ook een veelgevraagd spreker en succesvol adviseur van grote bedrijven. Voor ondernemingen heeft Zohar de boodschap dat zowel het Westerse hiërarchische model, als het Oosterse netwerkmodel hebben afgedaan. Op basis van kwantumtheorie komt zij met een nieuwe strategie waarin bedrijven op dezelfde manier functioneren als de hersenen – de hele hersenen, welteverstaan, dus ook het emotionele en spirituele deel. In plaats van te streven naar zekerheid en voorspelbaarheid, zijn bedrijven veel meer gebaat bij het integreren van chaostheorie en onvoorspelbare kwantumprocessen, zodat ze flexibel en proactief blijven. Zohar gaat uit van verschillende vormen van intelligentie en introduceerde de inmiddels wijdverbreide begrippen ‘spirituele intelligentie’ en ‘spirituele intelligentiequotiënt’ (SQ). Spirituele intelligentie is de overtreffende trap van het door Daniel Goleman bedachte ‘emotionele intelligentie’. SQ vormt volgens Zohar de basis voor bezieling en intuïtieve ontwikkeling. Het stelt ons in staat in contact te treden met hogere waarden en de keuze te maken tussen goed en kwaad. Als de mens inderdaad de schepper van zijn eigen werkelijkheid is, dan is die keuze op elk moment relevant. En die constatering roept een pijnlijke vraag op: waarom is de werkelijkheid zo lelijk? Waarom zijn wij zo onmachtig? Wie de vraag stelt, moet hem beantwoorden en wordt onvermijdelijk geconfronteerd met zijn eigen onmacht. Dat is precies wat Zohar overkwam: ‘Mijn eigen onvermogen werd pijnlijk zichtbaar. Ik werd ook steeds somberder over het gebrek aan hogere waarden en intelligent denken in de politiek, het bedrijfsleven, binnen religies, noem maar op. Als ik tijdens zakencongressen lezingen gaf over creativiteit, visie en spirituele intelligentie, dan wilde iedereen weten hoe zij deze konden aanwenden om meer geld te verdienen.’ Zohar heeft het gevoel dat de mensheid in een spirituele woestijn leeft: ‘De meesten van ons denken niet na. We vermijden keuzes en laten dingen op hun beloop. We stellen onszelf er tevreden mee als een soort slaapwandelaars door het leven te gaan en als wrakhout mee te drijven op de stroom der gebeurtenissen.’ De woorden klinken hard, maar komen niet voort uit verbittering of cynisme. Ze is vooral bezorgd en betrokken en wil helpen om de mensheid naar een hoger plan te tillen: ‘Onze menselijkheid wordt bepaald door ons vermogen tot het maken van de keuze tussen goed en kwaad. Geen keuze maken, is een ontkenning van je eigen essentie. Ik wil niet passief toekijken hoe we steeds verder afzakken.’ Om uit haar eigen depressie te komen, trok Zohar zichzelf aan het lint van haar schrijfmachine omhoog en begon aan het recent verschenen boek Spiritual Capital (Bloomsbury, 2004). In dit boek legt Zohar stap voor stap uit hoe een cultuuromslag naar een meer spirituele samenleving kan plaatshebben. Een – mede door Marshall ontwikkelde – motivatieschaal laat zien hoe je hogere waarden in je leven kunt integreren. Zohar richt zich vooral op het bedrijfsleven. Waarom? ‘Ten eerste omdat het bedrijfsleven tegenwoordig het dominante instrument is waardoor de samenleving doortrokken raakt van waarden. Ten tweede beschikt alleen het bedrijfsleven over voldoende geld en invloed om echt iets te veranderen.’ Die verandering kan tot stand komen als een significante hoeveelheid leiders in het bedrijfsleven verandert en bereid is vanuit hogere beweegredenen te handelen. De leden van deze kritische massa noemt Zohar ‘ridders’. Zohar: ‘Ik zie ridders als cultuurdragers: zij bepalen de cultuur, in plaats van door de cultuur te worden bepaald. Zij dragen een nieuwe moraal aan.’ Zohar over de heersende bedrijfscultuur: ‘Het moderne kapitalisme kent, zoals het wordt gedefinieerd, twee fundamentele veronderstellingen over de mensheid: mensen zouden vooral economisch denken en altijd eerst aan hun eigenbelang.’ De piramide van Maslow maakt deel uit van dit paradigma: het idee dat de basisbehoeften voorafgaan aan spirituele en emotionele vervulling. Zohar is het daarmee niet eens en draait de piramide om: ‘Natuurlijk heb je basisvoorwaarden nodig. Maar de mensen tot wie Maslow zich richt, hebben geen honger meer en hebben een dak boven hun hoofd, anders zouden ze Maslow niet lezen. Voor die groep – en uiteindelijk voor ieder mens – geldt, dat eigenwaarde en zelfverwerkelijking van primair belang zijn. De essentie is dat elk mens ervaart dat zijn of haar leven zin en betekenis heeft. Dat is de factor die ons motiveert. Zonder dit besef worden we ziek of sterven we. Het woord “spiritueel” stamt niet voor niets af van het Latijnse “spiritus”, dat verwijst naar datgene dat aan een systeem leven of vitaliteit geeft.’ Dit spirituele aspect voerde Danah Zohar naar de ridders van de Orde der Tempeliers uit de Middeleeuwen (1119-1312): ‘De meeste ridders uit die tijd waren bezig met jonkvrouwen en gevechten en hadden een goed leven. De tempeliers daarentegen, legden de eed van armoede af, scheerden hun hoofden kaal en droegen een eenvoudig tenue met een rood kruis erop. Hun dienstbaarheid was aan God.’ Voor Zohar staat ‘God’ voor dat wat je heilig is, ‘het hogere doel waarvoor je bereid bent je leven te geven. Hiervoor moet je de moed hebben om jezelf buiten de sfeer van geld en macht te plaatsen, zodat je al je talenten kan inzetten om het hogere te dienen. Als “ridders” anderen de weg willen wijzen naar een hogere motivatie, zullen zij gegrond moeten zijn in iets dat groter is dan henzelf, iets transpersoonlijks dat uitstijgt boven de cultuur waarvan zij deel uitmaken.’ Dat is een zware taak, omdat zo’n mens tegen de heersende stroom in zwemt. Hogere – spirituele – waarden worden door de moderne cultuur nu eenmaal niet scheutig aangereikt. Zohar: ‘In een spiritueel intelligente cultuur hoeven de individuele leden niet per se spiritueel intelligent te zijn. Ze zuigen de cultuur en de daaraan verbonden waarden op als moedermelk. Maar in onze cultuur zijn we van het hogere afgesneden, zodat de taak om spiritueel te zijn aan het individu toevalt.’ Aan tien procent van de individuen, om precies te zijn. Uit onderzoek blijkt namelijk dat verandering in de geschiedenis vrijwel steeds wordt bepaald door een kritische massa van zo’n tien procent recalcitrante andersdenkenden. De Britse historicus Arnold Toynbee (A Study of History, Oxford University Press, 1946) concludeerde uit de opkomst en ondergang van twintig grote beschavingen, dat de desintegratie van een cultuur alles te maken heeft met de teloorgang van spirituele waarden. Zohar noemt het ‘spiritueel kapitaal’: de stuwende kracht van een mens, samenleving of organisatie. De ondergang van het Romeinse imperium is een duidelijk voorbeeld van verlies van spiritueel kapitaal. Zohar: ‘De goden van de geïnstitutionaliseerde Romeinse religies werden bedreigd door het opkomende christendom. De burgers van Rome verloren het contact met hun hogere waarden en gaven zich over aan brood en spelen.’ In de geschiedenis valt ook op dat grote veranderingen gepaard gaan met crises. Zohar ziet dat crises nodig zijn om ons los te schudden uit illusies. Een crisis kan leiden tot een kwantumsprong in de evolutionaire ontwikkeling. Zohar: ‘Thans verkeert de gehele mensheid in een crisis. We staan met onze rug tegen de muur. Het feit dat dit nog onvoldoende is doorgedrongen, betekent dat het nog erger moet worden.’ Moderne zakenlieden doen haar denken aan passagiers op de Titanic die nog snel hun diamanten verkochten. Zohar: ‘We zitten gevangen in angst en eigenbelang en nemen de crisis niet serieus. Wij leven in een door het zelf geobsedeerde cultuur, maar beschikken intussen over weinig zelfkennis. We beschikken niet eens over een recente traditie die ons duidelijk maakt waarom we aan introspectie zouden moeten doen of waar die op gericht zou moeten zijn.’ Zohar vervolgt: ‘De meeste van ons zijn verstrikt in een weefsel van leugens en illusies die betrekking hebben op onszelf en de groep waartoe we behoren – op de cultuur dus. Vaak zijn we ons niet bewust van deze cultuur met haar ingebouwde overtuigingen, waarvan Nietzsche ooit zei: “Overtuigingen zijn gevaarlijker vijanden van de waarheid dan leugens”. De status quo wordt in stand gehouden, doordat op scholen en in organisaties het stellen van vragen wordt ontmoedigd. Vragen worden als hinderlijk, afleidend en niet-loyaal gezien. Dat zijn ze ook, omdat ze de status quo in twijfel trekken.’ Er valt een pauze in haar woordenstroom. Haar indringende ogen dwalen door de kamer, waar mandala’s en Oosterse wandkleden haar van inspiratie voorzien. Dan, als ware het om het unieke en recalcitrante van haar eigen wezen te illustreren, steekt ze een sigaret op. De rook kringelt omhoog en hult de dalai lama in de boom in nevelen. Op mildere toon: ‘Door meditatie heb ik geleerd om contact te maken met mijn diepste kern. Het voelt als contact met een bron van oneindige potentie. Ik weet nu beter waarin ik geloof en door welke diepere drijfveren ik mij laat leiden. Ik weet beter waarvoor ik leef en misschien zelfs waarvoor ik bereid ben te sterven.’ Zijn dit de woorden van een kernfysica of een mystica? In het geval van Danah Zohar lijkt het antwoord: allebei. Want, ondanks haar spirituele bevlogenheid en mystieke interesse, is ze bijzonder kritisch en weegt uiteindelijk de koele feiten. Daarom is Zohar niet zo gecharmeerd van de toenemende stroom spirituele cursussen, goeroes en zelfhulpboeken: ‘Veel van wat de new age biedt, is niets anders dan een quick fix, een pleister op de wonde. Het gaat bijna altijd over “je lekker voelen” en is dus vooral voeding voor het ego. Maar daarover gaat spiritualiteit niet; dat gaat over zelfinzicht.’ Haar recept om zelfkennis te verwerven: ‘Neem dagelijkse momenten voor introspectie. Mediteer. Participeer in authentieke dialogen over dingen die er toe doen. Wees bereid door te dringen in je “zone van onbehagen” om minder aangename waarheden over jezelf onder ogen te zien. Om contact te maken met hogere waarden is een bepaalde spirituele discipline onontbeerlijk. Volgens mij is meditatie daartoe de beste methode. De essentie is dat je geconcentreerd genoeg bent om af te stemmen. Je komt er niet door er alleen maar over na te denken of een cursus te volgen.’ Het is donker geworden. Het wordt tijd om op te stappen, want Danah Zohar heeft nog een hoop te doen – twee boeken afmaken die in de steigers staan: The Quantum Spirit en Total Intelligence. Ze zou nog uren kunnen doorpraten over bewustzijn, kwanta, ridders en spirituele waarden. Maar ze weet dat het daarom eigenlijk niet gaat. Uiteindelijk gaat het over een innerlijke ervaring van heelheid, waaruit een helder zelfbesef voortvloeit. In de laatste fase van haar depressie namen dergelijke ervaringen steeds meer toe. Een van de mooiste, was het gevoel een ‘kwantumzelf’ te zijn: ‘Ik had geen leeftijd of geslacht en was buiten tijd en ruimte. Toch was ik mijzelf – wat dat ook zijn moge. Het was een soort archetypische vorm van mijn eigen zelf. Dergelijke ervaringen leiden tot paradigmaverschuivingen in de ziel. Onze gedachten trekken de werkelijkheid aan: onder invloed van het paradigma “angst” wordt alles angstaanjagend. Tijdens mijn depressie leefde ik vanuit het idee dat mensen in essentie zwak en slecht zijn. Nu denk ik: onze diepste essentie is goddelijk en van een oneindig en schitterend potentieel.’ Uren later loop ik door het Middeleeuwse stadshart van Oxford. De Tempeliers van weleer zijn verdwenen, maar er ligt een open uitnodiging om – zoals Danah Zohar dat suggereert – het ridderschap opnieuw vorm te geven. Twee zinnen, die de sleutel tot modern ridderschap in zich zouden kunnen dragen, spoken nog door mijn hoofd: ‘Wanneer je je innerlijk potentieel herkent, kun je je visie verbreden. Dan kun je voorbij je eigen paradigma kijken en je het onmogelijke voorstellen.’