Email   Print

Duurzame uitzinnigheid

Een nieuwe benadering van de industriële economie beschouwt de wereld als een kersenboom.

Je kunt veel zeggen van de natuur, maar niet dat ze niet extravagant is. Vier miljard jaar natuurlijk ontwerpen heeft geleid tot zoâÂ?Â?n overvloed aan verschillende vormen dat we ons nauwelijks een voorstelling kunnen maken van de diversiteit van het leven op aarde. Mieren bijvoorbeeld hebben zich in reactie op unieke plaatselijke omstandigheden ontwikkeld tot bijna tienduizend verschillende variëteiten. In de kruin van Ã?©Ã?©n enkele boom in het Amazonegebied vind je al honderden verschillende soorten. Fruitbomen produceren duizenden bloesems âÂ?Â? een overweldigende overvloed âÂ?Â? zodat wellicht Ã?©Ã?©n boom zal ontspruiten, wortels zal vormen en zal groeien. Ook vogels lijken een voorkeur te hebben voor het uitzinnige: wie zou durven beweren dat het verendek van bijvoorbeeld de carolinaeend ingetogen is? Voor het grootste deel van onze geschiedenis werd de menselijke omgang met de levende aarde gekenmerkt door eenzelfde diversiteit. Met ons unieke menselijke voorstellings- en scheppingsvermogen namen we deel aan het spektakel en ontwikkelden we onze eigen uitzinnige gedragingen. Onze bouwsels boden niet alleen beschutting, maar waren bovendien prachtige, sierlijke reacties op lokale omstandigheden; van de wonderlijk ademende, schaduw biedende woestijntenten van de BedoeÃ?¯enen tot de rijkelijk versierde tempels langs de koele kusten van Japan. Onze kledij maakten we niet alleen als bescherming tegen de wind, maar ook voor rituelen, vieringen en gewoon voor ons plezier. Ons spraak- en bewegingsvermogen benutten we niet alleen voor praktische doeleinden, maar ook voor het scheppen van drama en poÃ?«zie, Balinese dansen en de verzen van Shakespeare. Gedurende de afgelopen 150 jaar heeft de menselijke vindingrijkheid zich echter meer gericht op brute kracht dan op elegant ontwerpen. Maar ontwerp op basis van het natuurlijke kan nog steeds het uitzinnige laten zien en vasthouden. Op de markt, in ons menszijn en in de natuurlijke wereld. Voor veel pleitbezorgers van duurzame ontwikkeling is de notie dat de productie van goederen een regeneratieve kracht kan zijn niet alleen alarmerend, maar je reinste ketterij. De tijd waarin wij leven wordt in brede kring beschouwd als een tijd van beperkingen. De conventionele opvatting luidt dat de consumptie van natuurlijke hulpbronnen door de ontwikkelde landen van de wereld de ecosystemen van de aarde beschadigt en de Derde Wereld veroordeelt tot armoede. Hoewel sommige industriÃ?«le organisaties nog altijd brute kracht gebruiken om korte termijnwinsten binnen te slepen, is het tot steeds meer grote zakelijke spelers doorgedrongen dat een systeem op basis van pakken, produceren en weggooien op de lange duur niet houdbaar is. Daarom proberen we allemaal onze voetafdruk te verkleinen. We âÂ?Â?consuminderen, hergebruiken en recyclenâÂ?Â? thuis en op het werk. Grote ondernemingen werken aan vermindering van het gebruik van grondstoffen en energie. Zij proberen âÂ?Â?meer te maken met minderâÂ?Â?, de hoeveelheid afval terug te dringen en minder giftige stoffen uit te stoten naar de lucht, het water en de grond. Deze industriÃ?«le veranderingen, die worden samengevat met de term eco-efficiency, zijn een lovenswaardige poging om de frictie tussen natuur en handel weg te nemen. Wellicht zelfs een poging die bijdraagt aan een oplossing. Maar geen poging die het probleem bij de wortel aanpakt. Eco-efficiÃ?«nte veranderingen remmen de industrie af, maar leiden niet tot een verandering van de manier waarop we artikelen maken en gebruiken. Feitelijk komt het er op neer dat de industrie de brute kracht efficiÃ?«nter gebruikt om de regels van de natuur te weerstaan. Als er minder natuurlijke hulpbronnen worden gebruikt, voelen de mensen zich misschien iets minder slecht. Maar niemand ontkomt werkelijk aan het gegeven dat we allemaal maar âÂ?Â?consumentenâÂ?Â? zijn in een wereld van slecht ontworpen, giftige producten. Welke keuze je ook maakt, ze lijkt altijd bij te dragen aan de uitholling van het menselijke en natuurlijke welzijn. Het tapijt maakt je kinderen ziek, de auto verbrandt fossiele brandstoffen, de televisie zit barstensvol vervuilende onderdelen. Als alles wat je koopt schadelijk is voor de wereld, blijft consumptie een bron van zorg, zonder ook maar iets van een idee van duurzaamheid dat plezier, weelde of genot verschaft. Toch bestaat er wel degelijk een visie voor een gezonde, duurzame vorm van handel. De aanname dat de natuur onvermijdelijk wordt verwoest door menselijke activiteit of dat de excessieve vraag naar goederen en diensten het milieu in de verdrukking brengt, is al te eenvoudig. De natuur âÂ?Â? uitermate industrieel, verbijsterend productief, uitzinnig zelfs âÂ?Â? is niet efficiÃ?«nt maar effectief. Door te ontwerpen op basis van de natuurlijke effectiviteit âÂ?Â? zogenaamd eco-effectief ontwerp âÂ?Â? zouden we de problemen die de industrie veroorzaakt niet alleen kunnen verlichten, maar zelfs oplossen, waarbij zowel de handel als de natuur vruchtbaar en productief kan zijn. Hoe zou dat ooit kunnen, een vruchtbaar samengaan van industrie en natuur? Neem bijvoorbeeld de kersenboom. Ieder voorjaar produceert deze duizenden bloesems, waarvan er maar enkele ontspruiten, wortels vormen en doorgroeien. Wie denkt bij het zien van grond bezaaid met kersenbloesems: âÂ?Â?Goh, wat inefficiÃ?«nt en verkwistendâÂ?Â?? De overdaad van de boom is nuttig en veilig. Nadat de bloesem op de grond is gevallen, keert het terug naar de aarde en vormt voedingsstoffen die op een of andere manier bijdragen aan het laten floreren van een ecosysteem. In de natuur bestaat geen afval dat als afval blijft bestaan. Integendeel, afval betekent voeding. Terwijl een kersenboom groeit, voedt hij veel meer dan alleen de grond. Door middel van fotosynthese maakt hij voedsel van de zon, verschaft voedsel aan dieren, vogels en micro-organismen. Hij breekt koolstof af, produceert zuurstof en filtert water. De takken en bladeren van de boom herbergen een enorme diversiteit aan microben en insecten, die alle een rol spelen in het lokale systeem van natuurlijke cycli. Zelfs bij het afsterven biedt de boom voedingsstoffen door te vergaan en mineralen te vormen waarmee nieuw leven zich voedt. Van bloesem tot jonge boom tot de prachtige ouderdom, de ontwikkeling van de kersenboom is regeneratief. Je zou kunnen zeggen dat de levenscyclus van de wieg tot de wieg is âÂ?Â? want na een nuttig leven dient hij als voedingsbron voor iets nieuws. In een wereld van wieg tot wieg âÂ?Â? een wereld van natuurlijke cycli âÂ?Â? betekent groei iets goeds, is afval gelijk aan voeding en dient de diversiteit van de natuur als inspiratiebron van intelligent ontwerp. De industriÃ?«le cycli daarentegen gaan van de wieg tot het graf. Normaal gesproken volgt het productie- en consumptieproces van goederen een rechte, eenzijdige lijn van de fabriek naar het huishouden en ten slotte naar de vuilnisbelt of de verbrandingsoven. Verbruikte materialen en schadelijke uitstoot volgen producten van de wieg in de fabriek naar het graf op de lokale vuilnishoop, waar de producten zelf zijn âÂ?Â?verbruiktâÂ?Â?, en worden weggegooid of verbrand voor het opwekken van energie. Recycling en regulering worden vaak toegepast om de negatieve gevolgen van de industrie te beperken en dragen in die zin bij aan het verminderen van de frictie tussen natuur en handel. Maar waarom beginnen we niet meteen met het creÃ?«ren van producten en industriÃ?«le systemen die alleen een positieve, regeneratieve invloed op de wereld hebben? Waarom proberen we een schadelijk systeem bij te stellen als we ook een wereld kunnen scheppen van handel waarvan we kunnen genieten en die we ongegeneerd kunnen toejuichen? Handel die we kunnen toejuichen past de natuurlijke cycli toe op de vervaardiging van producten. Deze handel genereert veilige, ecologisch intelligente artikelen die net als de kersenboom na een nuttig leven tot voeding dienen voor iets nieuws. Met betrekking tot het ontwerp betekent dit dat we âÂ?Â? in plaats van dingen te bedenken die we gebruiken en vervolgens weggooien âÂ?Â? de uitermate effectieve systemen van de natuur gaan imiteren en ieder product gaan ontwerpen als een âÂ?Â?voedingsstofâÂ?Â?. AutoâÂ?Â?s, computerbehuizingen, wasmachines, televisies âÂ?Â? eigenlijk alle industriÃ?«le producten âÂ?Â? kunnen worden ontworpen om van waarde te zijn in het technologische productieproces als zij niet langer kunnen worden gebruikt in hun oorspronkelijke vorm. Als alle gefabriceerde producten en materialen worden ontworpen als voedingsstoffen, zullen de productie en consumptie van goederen een verrijking betekenen van de natuurlijke wereld. En als deze voedingsstoffen eenmaal stromen, kan de menselijke industrie en het menselijke verlangen de ultieme vorm aannemen van de kersenboom. De menselijke vindingrijkheid speelt in op het historische moment, en het tijdperk van ecologisch intelligent ontwerpen zal tot volle wasdom komen door een cultuurverandering die wordt geÃ?¯nitieerd door de commerciÃ?«le sector. Deze veranderingen zijn binnen handbereik. Het zal niet lang duren voor we kunnen genieten van een wereld waarin de mens en de natuur in harmonie leven âÂ?Â? rijkelijk, uitzinnig en vrolijkâÂ?¦hopelijk.