Email   Print

De remedie tegen politieke apathie...

...is een flinke dosis democratie. En dat zou méér moeten zijn dan het politieke stelsel dat wij kennen als 'democratie' en dat burgers nauwelijks toestaat de samenleving zelf te besturen. Zwitserland laat zien hoe het anders kan.

Overal vertellen politici ons dat zij zich zorgen maken over de dalende opkomstcijfers bij verkiezingen. Zij beklagen zich dat de hedendaagse politiek het grote publiek niet aan zich weet te binden. Zij besteden veel tijd en geld om ons te overtuigen van het belang om te gaan stemmen. Maar zij weigeren de voor de hand liggende waarheid onder ogen te zien: dat veel mensen niet meer stemmen omdat dat een ouderwetse, ineffectieve en oninspirerende manier is om te besluiten over publieke zaken. Lange tijd gold het als een goed idee om zoiets ingewikkelds als het leiden van een regering over te laten aan een elitegroep van wijze mannen. Tenslotte kon je hen na een paar jaar uit hun functie zetten, als ze er een zootje van maakten. Dit was al een twijfelachtig idee een eeuw geleden toen de meeste kiezers in Europa en Noord-Amerika slecht opgeleid waren. Toch is dit nog steeds de manier waarop we ons laten regeren. Elke paar jaar worden we geacht de macht over te dragen aan een gezelschap van beroepspolitici. Om daarna – als we genoeg van hen hebben – bij de volgende verkiezingen een nieuw stelletje op hun plaats te zetten. Dankzij de snelle ontwikkeling van de communicatietechnologie zijn de burgers van tegenwoordig zeer goed geïnformeerd. In een gemiddeld westers land stroomt de helft van de bevolking door naar het hoger onderwijs. En we zijn allemaal gewend om in ons leven dagelijks belangrijke beslissingen te nemen. Waarom houden we in vredesnaam vast aan een politiek stelsel dat ons verhindert de samenleving zelf te besturen? Er zijn commentatoren die antwoorden dat mensen niet echt meer zijn geïnteresseerd in politiek. Waarom gingen dan een miljoen mensen de straat op in Londen, Madrid, Barcelona en Rome om te protesteren tegen de oorlog in Irak, net als duizenden gelijkgezinden in andere steden over de hele wereld? Waarom was er in New York een protestmars van een half miljoen mensen tegen president Bush tijdens de Republikeinse conventie en gingen in Londen nog eens een half miljoen demonstranten de straat op tegen de jacht? Mensen tekenen voortdurend petities over de meest uiteenlopende kwesties, van plaatselijke bestemmingsplannen tot de internationale economische orde. Dat wijst niet echt op politieke apathie. Het is niet dat mensen geen belangstelling hebben voor de beslissingen die de toekomst van iedereen raken, het is alleen dat zij er geen macht over hebben. En wanneer mensen zich machteloos voelen kunnen ze twee kanten opgaan: ze worden gestimuleerd om in actie te komen – waarbij ze soms zelfs in terrorisme vervallen – of ze worden cynisch. Op het ogenblik heeft de tweede groep de overhand in de Verenigde Staten, Canada en in groot deel van Europa. Maar hoe ver gaat het cynisme? Wat mensen het meest tegenstaat, is niet de politiek maar de politici. Machthebbers hebben er belang bij de burgers apathisch te houden. Daarom zijn de meeste hedendaagse politici – rechts, links en in het midden – tegen ideeën om het politieke proces open te stellen voor een grotere mate van participatie door de bevolking. Gewoonlijk wordt ervan uitgegaan dat onze regeringsvorm – de vertegenwoordigende democratie om met politicologen te spreken – de enige levensvatbare methode is om de complexiteit een moderne staat in goede banen te leiden. Toch hoef je niet verder te kijken dan Zwitserland om te zien dat dit niet waar is. Zwitserland, een economisch hoog ontwikkeld land, dat al eeuwenlang behendig het oorlogsgeweld buiten de deur weet te houden, biedt een inspirerend voorbeeld voor de wijze waarop we onze regering kunnen inrichten. De politieke structuur van het land is gebaseerd op het beginsel van decentralisatie. Zwitserland is onderverdeeld in 26 kantons – historische regio’s met een eigen identiteit en een hoge mate van autonomie ten opzichte van de federale regering. De enorme machtsconcentratie bij de nationale regeringen van bijvoorbeeld Engeland, Nederland en Frankrijk, is in Zwitserland ondenkbaar. Ook in federale staten als de Verenigde Staten en Canada heerst een eenheidsmentaliteit die op veel gebieden beperkingen oplegt aan de initiatieven die afzonderlijke staten en provincies kunnen nemen. De Zwitserse kantons daarentegen hebben een grote vrijheid om zich te vernieuwen en te leren van elkaars successen en vergissingen. Het andere sterke punt van de Zwitserse democratie is dat burgers het recht hebben om een referendum aan te vragen over elk gewenst onderwerp, mits zij in staat zijn om genoeg handtekeningen te verzamelen. Zo kan bijvoorbeeld elk nieuw wetsvoorstel dat wordt ingediend bij het Zwitserse parlement door de kiezers ter discussie worden gesteld voordat het wet wordt. Als er genoeg mensen tegen het voorstel zijn, kunnen ze een referendum aanvragen en het wegstemmen. Daarmee zijn de democratische mogelijkheden voor de Zwitserse burger nog niet uitgeput. Wie binnen achttien maanden 100.000 handtekeningen verzamelt, kan bovendien een wetsvoorstel indienen en voorleggen aan de kiezers. Als die het aannemen, krijgt het voorstel kracht van wet. Zo stemden de Zwitsers in 1990 over het voorstel van een groep milieuactivisten om een moratorium van tien jaar af te kondigen op de bouw van kerncentrales. Ondanks het pro-kernenergiestandpunt van het bedrijfsleven en het politieke establishment, stemde een meerderheid van 55 procent van de bevolking vóór het moratorium. Dit verbluffende staaltje van volksmacht was in de meeste andere landen niet mogelijk geweest omdat de regering er niet over zou piekeren haar plannen te laten doorkruisen door een ‘onwetend’ publiek. In Zwitserland wonen zo’n 7.300.000 mensen, dus er is minder dan 1,5 procent van de bevolking nodig om een referendum te starten of een wetsvoorstel in te dienen. Zo’n mogelijkheid om direct wetten in te voeren zou het wezen van elk land veranderen. We zouden niet alleen een heleboel slechte dingen kunnen voorkomen, maar ook snel positieve veranderingen van de grond kunnen krijgen. De aanloop naar een referendum alleen al zou tot heftige publieke debatten leiden. Een aantal Amerikaanse staten, voornamelijk in het westen en middenwesten, kennen zogenaamde ‘ballot propositions’, vergelijkbaar met Zwitserse referenda. Wie meent dat zulke initiatieven worden gedomineerd door de belangen van het bedrijfsleven en door reactionaire populisten, zou eens naar de feiten moeten kijken. Er zijn beroemde voorbeelden zoals Proposition 13, waarin de Californische kiezers een beperking van de onroerendgoedbelasting invoerden die de sociale dienstverlening en de onderwijskwaliteit in hun staat heeft verslechterd. Maar dezelfde kiezers legaliseerden later het gebruik van marihuana voor medische doeleinden. Succesvolle initiatieven hebben niet één ideologische kleur: alles hangt af van de lokale omstandigheden en een effectieve campagne. De angst voor het weerspannige gepeupel is het meest effectieve wapen in het arsenaal van de politieke elite. ‘Mijn God,’ verzuchten de politici, ‘stel je voor wat de massa zou kiezen als we ze de kans gaven.’ Verdeeldheid en achterdocht zaaien tussen verschillende groepen is zo’n oude politieke truc dat het verbazingwekkend is dat er nog iemand intrapt. Toch gebeurt dat. Mensen bang maken voor wat hun tegenstanders door middel van directe democratie zouden kunnen bewerkstelligen – het blijft een doelmatig instrument om de zaken bij het oude te laten. Dergelijke paniekzaaierij wordt nog veel absurder wanneer we het concept van directe democratie op lokaal niveau bekijken, waar grootse ideologieën een kleinere rol spelen. Gemeentebesturen nemen nu allerlei besluiten – vaak tegen de wensen van de mensen die zij vertegenwoordigen. Als een bedrijf een vergunning krijgt om een groot winkelcentrum te bouwen omdat het ego van sleutelfiguren in de politiek is gestreeld, dan kunnen de plaatselijke burgers daaraan meestal weinig doen. Klachten over vervuiling, verkeersoverlast, wildgroei en schade voor de lokale bedrijvigheid zijn aan dovemansoren gericht. Maar waarom geven we degenen die in het betrokken gebied wonen, werken en winkelen niet het laatste woord? De bazen van bedrijven zouden het geen leuk idee vinden, maar de rest van ons wel. Er is nog een andere maatregel die echt meer democratische macht kan teruggeven aan de burgers. Dat is het recht voor burgers – oorspronkelijk afkomstig uit Californië – om een petitie in te dienen voor het ontslag van een in opspraak geraakte politicus. Als zij het vereiste aantal handtekeningen ophalen (900.000 van de 15 miljoen geregistreerde kiezers in Californië), moet er een stemming worden gehouden. Bekend is het geval, vorig jaar, waarin Arnold Schwarzenegger gouverneur van Californië werd nadat de kiezers de zittende gouverneur Gray Davis hadden weggestemd. Deze had alom kritiek geoogst met zijn incompetente optreden tijdens de energiecrisis in de staat. Wat zou het een schitterend tegengif tegen de arrogantie van de macht zijn als een dosis directe democratie op dezelfde manier ook op andere plaatsen kan worden toegediend. Het idee van de directe democratie is redelijk en praktisch uitvoerbaar. Het is een manier om de deelname aan de politieke besluitvorming drastisch te vergroten. Bovendien vormt het een veiligheidsklep – niet alleen voor hen die hun zin krijgen, maar ook voor degenen die een referendum verliezen. Het is veel minder irritant om van de meerderheid van je medeburgers te horen dat zij het echt niet met je eens zijn, dan om te worden genegeerd, geridiculiseerd en gemarginaliseerd door politici. Er is een heel simpele manier om te bepalen of directe democratie een goed idee is. Ga naar buiten. Loop rond. Kijk naar de mensen tijdens hun alledaagse bezigheden. Zien zij er uit als slechteriken? Wekken ze angst en walging bij je op? Natuurlijk niet. Het zijn gewone beschaafde mensen, net als jij. Ga dan terug naar huis en zet de televisie aan. Kijk naar het nieuws en zie de beroepspolitici in actie. Welke groep vertrouw je het meest?