Onwaarschijnlijke kaskraker

Tegelijk met Michael Moore’s Fahrenheit 9/11 is een kritische documentaire over het bedrijfsleven een bioscoophit geworden.

Paul Shalmy | 69 augustus 2004 issue

De grote onverwachte hit in de Canadese bioscopen van dit jaar is een provocerend documentaire over de moderne onderneming. The Corporation, begin dit jaar bekroond op het Sundance Film Festival, is uitgegroeid tot de meest opbrengende documentaire uit de Canadese geschiedenis is. Opbrengsten uit de Canadese bioscopen zijn nu al voorbij de 1-miljoen-dollar-grens. Dat betekent niet alleen dat de film een onwaarschijnlijke hit is geworden, maar ook een maatschappelijk fenomeen. En dan is er ook nog het boek, The Corporation: The Pathological Persuit of Profit and Power, in maart uitgebracht en in Canada een bestseller geworden.

Makers zijn de Canadezen Mark Achbar, Jennifer Abbott en Joel Bakan. Zij hebben zich verdiept in de vraag waarom de besloten vennootschap zich in 150 jaar tijd heeft kunnen ontwikkelen van een relatief onbelangrijke organisatie in een dominerend instituut dat een enorme invloed heeft op het dagelijkse leven van zoveel mensen. Het resultaat is dat de film ‘analytisch scherper en intellectueel gezien grondiger is dan gebruikelijk’, meent Bakan, en het boek heeft ‘een sterkere verhaallijn en meer emotie dan een boek over de zakenwereld normaal gesproken heeft’.

De filmmakers leggen het wangedrag van de multinationals bloot; ze leggen dit gedrag ook op de sofa van de psychiater. Met behulp van een standaard diagnoselijst van persoonlijkheidsstoornissen onthult de documentaire dat de gesteldheid van de onderneming overeenkomt met die van een psychopaat – amoreel, huichelachtig, manipulatief en egoïstisch. In journaalvorm en cinéma-vérité-fragmenten toont de film hoe het conflict tussen winstcijfers en maatschappelijk belang voor meeslepend drama zorgt: in Bolivia, waar Bechtels door de regering ondersteunde poging om het landelijke waterbedrijf te privatiseren op breed publiek verzet stoot; in Nigeria, waar milieuactivisten werden verhangen omdat ze protesteerden tegen Shells waslijst aan vervuilingen; in Centraal-Amerika, waar de zakenmaffia onderzoekers intimideert als ze zich verdiepen in misbruik van kinderarbeid.

De ontwikkeling van de moderne onderneming begon in 1886 met een obscure rechterlijke uitspraak. Bedrijfsadvocaten verdedigden succesvol de stelling dat bedrijven dezelfde rechten zouden moeten genieten als mensen van vlees en bloed. Vandaag de dag kan een onderneming bezit kopen en verkopen. Ze kan geld lenen. Ze kan voor een rechtbank mensen aanklagen en aangeklaagd worden. Er is echter een cruciaal verschil. In tegenstelling tot jij en ik, heeft de bedrijfs‘persoon’ maar een beperkte aansprakelijkheid. Beperkte aansprakelijkheid was een doorslaggevende factor voor het aantrekken van investeerders. Als een bedrijf over de kop zou gaan, kunnen de investeerders alleen hun inleg verliezen. Zoals de verteller van de film het uitdrukt: ‘De onderneming is wettelijk verplicht haar winstcijfers boven al het andere te stellen – zelfs boven het maatschappelijk belang.’

Wat is verantwoordelijk voor de enthousiaste ontvangst door het grote publiek? Een grote jongen uit Hollywood zou het zo kunnen uitleggen: geweldige personages, helden, mensen met macht en aanzien, een psychopaat, ontvlambare verhalen, een beetje schunnigheid, wat humor, en een sprankje hoop aan het eind. Een onweerstaanbaar geheel. Achbar, die eerder succes haalde met Manufacturing Consent: Noam Chomsky and the Media, heeft een geweldige cast bij elkaar gebracht met directeuren, een alto bedrijfsspion, klokkenluiders, economen en maatschappijcritici zoals Michael Moore, Noam Chomsky, Naomi Klein, Vandana Shiva, Howard Zinn, en Jeremy Rifkin. En de openhartigheid van de directeuren is een openbaring.

In de loop van de film duikt een onwaarschijnlijke held op uit de zakentop. Ray Anderson is de directeur van Interface, uit Atlanta, ’s werelds grootste commerciële tapijtenfabrikant. ‘Anderson’, zegt Achbar, ‘zegt dat in de toekomst mensen die hun bedrijf runnen op dezelfde manier als hij het nu doet in de gevangenis worden gegooid. Ik vond dat een verbijsterende bekentenis of voorspelling van een directeur van een miljardenonderneming.’ Ruim twintig jaar lang was Anderson zich – misschien expres – totaal niet bewust van wat zijn bedrijf de aarde aan het afnemen was, of wat ze de aarde aandeed om haar producten te maken. Toen kwam de dag dat hij Paul Hawkens boek The Ecology of Commerce las, en het licht zag.

In een verbazingwekkende scène in The Corporation geeft Anderson een vurige speech voor hoge ambtenaren en invloedrijke zakenlui op een universiteit. ‘Ken ik u goed genoeg om u mijn medeplunderaars te noemen?’ begint hij. ‘Er is geen bedrijf ter wereld, geen instituut van wat voor een vorm dan ook, niet de mijne, niet die van jullie, niet die van wie dan ook, die duurzaam is. In de definitie van onze beschaving ben ik een captain of industry – voor velen een soort moderne held. Maar echt, echt waar: de eerste industriële revolutie is een mislukking. Het werkt zo niet. Het is niet duurzaam. Het is een vergissing, en we moeten verder kijken, en werken aan een andere een betere industriële revolutie. En deze keer moeten we niet falen.’

Joel Bakan: The Corporation: The Pathological Pursuit of Profit and Power (Free Press, ISBN 0743247442)
Kijk op de website, www.thecorporation.com, om erachter te komen of The Corporation binnenkort in een bioscoop bij u in de buurt draait.

Met toestemming bewerkt en overgenomen van Common Ground (juni 2004), een maandblad dat de lezers wil ‘helpen om gezondere levens te leiden en een duurzame maatschappij op te bouwen’. Paul Shalmy is een freelance journalist uit Berkeley.

Tools: Bespreken | Email | Print | RSS | Nieuwsbrief
Save/Share:

Comments