Email   Print

Bekentenissen van een journalist

'Tot mijn schaamte beken ik, dat ik heb bijgedragen aan de westerse clichébeelden van Afrika.'

Terugkijkend op de jaren dat ik als ‘buitenlands correspondent’ werkte voor westerse persbureaus in Zuid-Afrika, mijn thuisland, besef ik dat ik betaald werd voor het schrijven van stukjes die bijdragen aan het clichébeeld van een troosteloos Afrika, dat door de westerse media over de wereld wordt verspreid. Afrikaanse journalisten die voor grote buitenlandse persagentschappen werken, worden aangemoedigd positieve ontwikkelingen te negeren, omdat goed nieuws niet verkoopt. De meeste westerse media zijn gewoonweg niet geïnteresseerd in een artikel over een Afrikaans land waar het economisch en politiek goed gaat.

Ik heb mijn werk voortdurend moeten afstemmen op de vooringenomen meningen van de bureauchefs, eigenlijk precies zoals door de staat gecontroleerde Afrikaanse media beantwoorden aan de verwachtingen van de autoriteiten. Maar er is één verschil: in mijn geval heet het acceptabel en in het laatste geval wordt het veroordeeld als een ‘onderdrukking van de persvrijheid’.

Het lijkt soms wel of Afrikaanse journalisten worden gebruikt om het westerse beeld van tot geweld en zelfdestructie neigende Afrikanen te voeden. Over het algemeen weerspiegelen de verslagen van Afrikaanse ‘buitenlandse’ correspondenten over hun eigen continent niet bepaald de Afrikaanse visie of het brede scala van meningen. Zelden of nooit gaan ze dieper in op de werkelijke problemen die de achtergrond vormen van hun verhalen, tenzij de schuld natuurlijk kan worden gelegd bij de Afrikanen zelf: de regering bijvoorbeeld, of een rebellengroep. Nooit schetsen ze het volledige beeld van de werkelijke gevoelens van gewone mensen, tenzij zij uiteraard tegen de regering zijn of om westerse hulp vragen.

Ook als de ‘buitenlandse’ correspondenten de waarheid kennen – het is bijvoorbeeld geen geheim dat bijna alle wapens die in Afrikaanse conflicten worden gebruikt, door de geïndustrialiseerde landen zijn gemaakt en geleverd – dan nog geldt: wiens brood men eet, diens woord men spreekt. Historische achtergronden, zoals het imperialisme dat de wortel is van de huidige situatie in Afrika, worden volledig genegeerd, net als de negatieve effecten van het economische beleid van het IMF en de Wereldbank.

Het gaat niet alleen om dat wat volgens de westerse journalisten de nieuwswaarde van een gebeurtenis bepaalt – zoals hongersnood of overstromingen – maar ook om de vraag of het verhaal past in het bijbelse beeld van Afrika als Sodom en Gomorra: het beeld dat bij het westerse kijkers- en lezerspubliek leeft. Als Afrikaanse journalist ben ik zelf in deze valkuil gelopen en ik moet tot mijn spijt en schaamte bekennen dat ik me heb laten gebruiken om het beeld van Afrika te geven dat de westerse wereld wilde en nog steeds wil zien.

Persvrijheid moet betekenen dat media zich verantwoordelijk opstellen en meehelpen om het vooruitzicht en het moreel van een volk op te bouwen. Maar dat is niet zoals over Afrika wordt geschreven. Westerse media voelen geen aandrang om constructief te zijn en nemen geen verantwoordelijkheid om ook te berichten over het goede nieuws van Afrika.

Ik weet nog dat ‘buitenlandse’ correspondenten (onder wie ikzelf) het een paar jaar geleden vreselijk vonden om in Harare te worden gestationeerd. Zimbabwe werd beschouwd als de meest ‘dorre’ streek van Afrika voor zover het ‘Afrikaans nieuws’ betrof. Het was namelijk zo dat de politieke en economische stabiliteit van Zimbabwe destijds niet in aanmerking kwam voor verslaggeving. Op een gegeven moment, herinner ik me, reisden wij naar afgelegen gebieden, op zoek naar verhalen over hekserij – zolang het maar ontmoedigend was! Nu verschansen journalisten zich in Zimbabwe, omdat wat er nu gebeurt, wordt gezien als ‘typisch Afrikaans’ – lees: slecht – nieuws.

Een ander voorbeeld. Mozambique boekte na jaren van burgeroorlog grote successen in de wederopbouw. Maar kwamen ‘buitenlandse’ correspondenten langs om dit nieuws in de westerse kranten te krijgen? Nee, zij kwamen pas in 2000 en 2001 toen de overstromingen kwamen.

Als ik eraan terugdenk, schaam ik me ervoor dat ik vroeger heb geholpen de verderfelijke – misschien wel racistische – vooroordelen van de media geloofwaardig te maken. Al het nieuws uit Afrika is gebaseerd op vooroordelen die mede de oorzaak zijn van de demoralisering van Afrika en het idee dat er weinig hoop is voor het continent. Maar er is een andere kant aan Afrika, een kant die positiever is en evenveel nieuwswaarde heeft als die deprimerende verslagen over Afrika. Afrikaanse journalisten hebben de plicht het beeld recht te zetten. Het is niet te laat voor een wedergeboorte. We kunnen het.

Regina Jere-Malanda is redacteur van New African, een maandblad met een fris, Afrikaans perspectief op het nieuws uit Afrika.