Is dit het einde van globalisering?

Nieuwe vormen van nationalisme razen de voorvechters van een vrije wereldmarkt voorbij.

Jay Walljasper | 68 juli 2004 issue

‘We staan voor een keerpunt in de geschiedenis, een moment waarop de toekomst voor het grijpen ligt’, zegt John Ralston Saul. Hij heeft het niet over een zeldzaam astrologisch verschijnsel of een eeuwenoude profetie in de stijl van Nostradamus die op het punt staat zich te voltrekken. Nee, hij heeft het over een situatie die gelijkwaardig is aan de algemene crisis in 1929, een tijd dat de oude economische orde uiteenvalt en mensen openstaan voor nieuwe ideeën.

In het hoofdartikel van Harper’s (maart 2004) neemt Saul in gloedvolle bewoordingen afscheid van het tijdperk van de globalisering. Saul is geen doorsnee vertegenwoordiger van de andersglobaliseringsbeweging. Hij was manager bij een Canadese oliemaatschappij, directeur van een Franse beleggingsmaatschappij, secretaris van de Canada-China Trade Council, kunstcriticus, wijncolumnist, schrijver van spionageromans en wordt in Canada zelfs officieel ‘Zijne Excellentie’ genoemd omdat hij getrouwd is met gouverneur-generaal Adrienne Clarkson, de eminance grise.

‘Belangrijke economische theorieën hebben zelden een levensduur van meer dan enkele decennia’, schrijft Saul. De globalisering heeft in de afgelopen vijfentwintig jaar een dominante invloed uitgeoefend op het leven in het westen en heeft de wereld langer dan tien jaar in haar greep gehouden. Volgens Saul heeft de globalisering haar belofte de rijkdom te verspreiden en de armoede terug te brengen totaal niet waargemaakt. Onder regie van het IMF, de Wereldbank en vrijhandelsverdragen werd eerder het tegenovergestelde bereikt.

Globalisering was zeker weinig succesvol in vergelijking met het voorgaande systeem: de verschillende vormen van sociale democratie. Deze ontwikkelden zich tussen 1945 en halverwege de jaren zeventig, toen de wereld werd geconfronteerd met grote economische problemen. Ondanks de logge bureaucratische procedures verhoogde dit systeem, zo betoogt Saul, de levensstandaard van zeer veel mensen in de hele wereld en gaf het anderen hoop op een betere toekomst.

Globalisering is nog niet helemaal ten dode opgeschreven, schrijft Saul. Veel machtige zakenlieden, de media, universiteiten en regeringen denken dat ‘het overleven van hun organisatie afhankelijk is van onze gemeenschappelijke toewijding aan de zaak’. Maar alles wijst erop dat het einde van de globalisering in zicht is, aldus Saul.

Globalisering bereikte haar hoogtepunt in 1995 met de oprichting van de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Toch werden er in dat jaar ook verschrikkelijke bloedbaden aangericht in Bosnië en Rwanda, wat ons ruw herinnerde aan het feit dat in veel delen van de wereld Blut und Boden sterker zijn dan winst en omzet. De volgende grote stap in de richting van verregaande globalisering, het Multilateraal Akkoord inzake Investeringen (MAI), werd afgewezen – in eerste instantie door actievoerders die massaal de straat op gingen en later tijdens bijeenkomsten van bezorgde ministers van financiën.

In 1998 liet Maleisië bijvoorbeeld, demonstratief zien niet mee te gaan met de globaliseringstrend door zijn valuta aan het internationale handelsverkeer te onttrekken, de uitvoer van vreemd kapitaal te verbieden en de invoerheffingen te verhogen om de eigen industrie te beschermen. Toen de economie van het land hierdoor geen schade op liep – sterker nog, er op vooruit ging – was dit een duidelijk signaal voor verandering. Dat de globalisering haar beste tijd gehad had, bleek duidelijk uit de grootschalige protesten in Seattle in 1999 en de economische malaise die volgde op de aanslagen van 11 september.

Mensen met gewaagde ideeën kunnen nog steeds invloed uitoefenen op de toekomst, schrijft Saul. Een sterke, hernieuwde vorm van nationalisme – zoals door Pim Fortuyn of in Oostenrijk door Jorg Haider gelanceerd – zal samen met christelijke, islamitische, joodse en hindoeïstische varianten van radicaal religieus fundamentalisme strijden om de overhand.

Vanuit een menselijk perspectief signaleert Saul de opkomst van meer rationele vormen van nationalisme, zoals onlangs zichtbaar is geworden in Brazilië en Zuid-Afrika, en het ontstaan van een ander soort globalisering, duidelijk merkbaar aan de brede internationale steun voor het Verdrag van Ottawa dat het verbod op landmijnen regelt en het Kyoto-protocol, waarin afspraken zijn gemaakt om het broeikaseffect te beteugelen.

Anderen zijn terughoudender. Zoals David Morris, vice-president van het Institute for Local Self-Reliance (ILSR) in de Verenigde Staten en een belangrijke voorstander van het prevaleren van plaatselijke economieën boven mondiale economieën als de beste methode van menselijke vooruitgang. Hoewel hij het ermee eens is dat de invloed van het nationalisme door de voorvechters van de vrije markt is onderschat, wijst hij op de recente uitbreiding van de Europese Unie als een interessant voorbeeld van ‘tien soevereine staten die zichzelf onderwerpen aan een groter systeem’. Maar volgens Morris is China de echte wildcard in de toekomst van de wereldeconomie. ‘Met een bevolking van 1,3 miljard en een economie die elke zes, zeven jaar met vijftig procent groeit, zal dit land een belangrijke rol spelen in de toekomst – hoe dan ook.’

Jerry Mander, president van het International Forum on Globalization (IFG), een netwerk van groeperingen die zich inzetten voor een menswaardige wereld en milieugroeperingen in twintig landen, is het eens met Sauls inschatting. Hij wijst op de oorlog in Irak, waarin de Verenigde Staten en Groot-Brittannië vrijwel alleen staan, en naar Latijns-Amerika, waar de regeringen van Brazilië, Argentinië, Bolivia, Ecuador en Venezuela zich verzetten tegen de dictatuur van de globalisering. ‘Veel landen hebben gemerkt dat zij zich niet hoeven te conformeren. Ze hebben ontdekt dat globalisering hun niets te bieden heeft.’
‘Wat we nu moeten doen,’ zegt Mander, ‘is een goed alternatief zoeken voor de huidige globalisering.’

Tools: Bespreken | Email | Print | RSS | Nieuwsbrief
Save/Share:

Comments