Email   Print

Schilderen is vragen stellen

Een kunstzinnig leven is een leven vol vragen over gemeenschappelijkheid, cultuur en de wereld. Het kan het begin zijn van het herstel van relaties en verbondenheid. Een kunstenaar aan het woord.

Tussen kunst en ecologie bestaat volgens mij een belangrijk verband. Bij kunst gaat het om verbanden en onderlinge verhoudingen. Ecologie is de studie van de interactie tussen levende wezens onderling en hun omgeving. In de natuur staat alles met elkaar in verband. In mijn ogen zijn ecologie en kunst beide studies van relaties. Ik denk dat de uitholling van onderlinge betrekkingen – het gebrek aan relaties – een van de meest fundamentele problemen in de moderne wereld is. Ik zie hoe de moderne ‘marktplaats’ faalt relaties te onderhouden. Ik zie dat de televisie dit evenmin kan. Onze gedachten en handelingen zijn fragmentarisch en we zien de wereld eerder als een verzameling losse voorwerpen dan als een onderling verbonden geheel. Om goed en duurzaam te kunnen leven, moeten we leren opnieuw relaties aan te gaan. Dit is een taak waar veel kunstenaars mee geconfronteerd worden. Tijdens het schilderen word ik voortdurend uitgedaagd opnieuw aansluiting te zoeken met mijn creatieve handelingen, mijn werk en mijzelf. Deze uitdaging kun je vaak het beste aangaan door vragen te stellen. Wat is er mis met dit schilderij? Wat is er juist goed aan? Hoe verbeter ik de compositie? Hoe kan ik mijn gevoel het beste uitdrukken? Wat is het echte thema? Wat wil ik uitdragen? Waarom wil ik dat? Een kunstzinnig leven is een leven vol vragen. Tegenwoordig, zo lijkt het, wordt het als onproductief gezien veel tijd te besteden aan het stellen van vragen. Als er iets grondig misgaat in de menselijke samenleving, bijvoorbeeld de aanslagen van 11 september, willen mensen antwoorden hebben. Het stellen van vragen wordt gezien als een teken van zwakte en een gebrek aan besluitvaardigheid. Voor mij vertegenwoordigen mijn voltooide schilderijen niet zo zeer antwoorden als wel vragen. Het stellen van een vraag is toegeven dat je iets niet weet. Een vraag is een verzoek om toenadering, een verzoek om het opbouwen van een relatie. Vragen zorgen voor goede kunst en goede onderlinge verhoudingen. Een imperium is gebaseerd op antwoorden, maar er is nog zo veel dat we niet weten. Hoe zou het zijn als er een hartstochtelijke oproep tot vragen, bezinning en bedachtzaamheid zou klinken? Misschien zouden we allemaal rustiger en voorzichtiger te werk gaan, minder schade aanrichten en meer tijd hebben voor elkaar. Het stellen van vragen kost nu eenmaal tijd. Kunst ook. Het creatieve proces verloopt langzaam. Een snel verloop is in feite helemaal niet productief, maar destructief. Een van de eigenschappen van een groot kunstwerk is dat iedereen die een poging doet er kritiek op uit te oefenen, zelf het onderwerp van kritiek wordt. Als iemand met mij over kunst praat, leer ik die persoon beter kennen. Met de natuur gaat dat net zo. Als je diep in de wereld van de natuur kijkt, kijk je ook diep in jezelf – als je de natuur beschrijft, beschrijf je ook jezelf. Met en door onze zintuigen vormen wij de wereld evenzeer als de wereld ons vormt, en hoe beter we onszelf begrijpen, hoe beter we de wereld begrijpen. Dit begrip helpt je om te besluiten wat je moet doen en hoe je goed kunt leven, zonder dat je de netwerken vernietigt die je instandhouden. De eerste tien jaar dat ik schilderde, geloofde ik dat ik op een dag een bepaald meesterschap zou bereiken en dat het proces van het zien van mijn beperkingen slechts een fase in mijn leven als kunstenaar was. Nu begrijp ik dat het vervaardigen van kunst een proces van zelfbewustwording is. Een kunstenaar is zijn hele leven bezig met het bestuderen van ontwikkelingsprocessen, die eigenlijk bestaan uit complexe, dynamische en groeiende netwerken van verbanden en onderlinge verhoudingen. Dit is pas echte kunst en het vereist een volhardende aanpak waarbij het pad zelf het doel is. Door het schilderen heb ik een diepgaande relatie met de aarde gekregen. Als ik buiten een landschap schilder, voel ik me vaak een deel daarvan. Ik ben niet alleen toeschouwer, maar ook deelnemer. Tijdens het schilderen van een landschap denk ik soms na over de dynamische krachten van de natuur of het voorbijgaan van de tijd. Het kan gebeuren dat ik aansluiting vind bij een bepaald element, bijna alsof ik een portret schilder, tijdens een gebeurtenis die een bijzondere sfeer uitademt, zoals zonsopgang of -ondergang. Welk thema ik ook schilder, aan het eind van de dag ben ik meer verbonden met de buitenwereld en mijzelf dan daarvoor. Over allebei heb ik weer iets bijgeleerd. Waarnemen is ergens aan deelnemen. Hoe meer we waarnemen, hoe meer we ergens aan deelnemen. Hoe meer we ergens aan deelnemen, hoe meer we ergens mee verbonden zijn. Het is juist deze verbondenheid die zorgt dat je ergens om gaat geven. Enkele jaren geleden begon ik de tuinen om mij heen te schilderen, waarbij ik telkens weer terugkeerde naar hetzelfde thema. Dit heeft me iets geleerd over respect. Je kunt niet diep in de natuur kijken zonder respect ervoor te hebben. Respect voor de wereld om ons heen leidt tot respect voor onszelf. En dit leidt op zijn beurt weer tot het besef dat beide onderdeel vormen van een groot geheel. Ik heb geleerd te geven om datgene wat ik schilder. Als ik om iets of iemand geef, ervaar ik gevoelens van tederheid, waardering, vreugde, sensualiteit, onbaatzuchtigheid. Ik heb het gevoel dat ik op de een of andere manier mezelf overstijg. Kunstenaars móeten wel van hun kunstwerken houden, anders zijn ze zinloos… en wat is het leven waard als het geen zin meer heeft? Als ik mij ergens mee verbind, wordt het zinvol. Als ik ergens een relatie mee krijg, wordt hetgeen waarmee ik de relatie heb, zinvol voor mij. Complexe netwerken van onderlinge verbanden zijn voor ons van groot belang en hoe meer we ons hiervan bewust worden, hoe beter we hun aanwezigheid voelen, hoe zinvoller het leven wordt. Dit is het proces van de ontwikkeling van fragmentarisch denken naar holistisch denken; een verandering die volgens mij kan leiden tot herstel en genezing.