Email   Print

Mensenrechtenpolis

Bedrijven moeten zich voorbereiden op aanklachten wegens schendingen van de mensenrechten in het buitenland.

Grote merken moeten op hun tellen passen. Vooral sinds het verschijnen van No Logo van Naomi Klein gebruiken steeds meer actiegroepen internet als het openbare schavot om misstanden van multinationals aan te kaarten. Zo is Nike een geliefd doelwit geworden, waardoor het een flinke deuk heeft opgelopen. Kinderarbeid om sportschoenen te stikken, kan – zo merkte de schoenenfabrikant – ten koste gaan van de dierbare reputatie van een bedrijf.

Maar ondanks alle publieke verontwaardiging is het roer er nooit radicaal omgegaan. Dat blijkt uit het onlangs verschenen Saving the Corporate Soul & (Who Knows?) Maybe Your Own (Jossey-Bass, 2003) van ondernemer en journalist David Batstone. ‘Misschien denkt u net als ik, dat dergelijke bedrijven inmiddels zijn overgegaan op een meer verlicht personeelsbeleid’, schrijft hij in het boek. Maar uit een rapport van Oxfam Community Aid Abroad naar de arbeidssituatie in fabrieken in Indonesië die voor Nike produceren, blijkt dat de arbeiders in extreme armoede leven, dat de machines waarmee ze werken gevaarlijk zijn en dat ze worden blootgesteld aan giftige dampen. Lidmaatschap van een vakbond kan aanleiding zijn voor ontslag. Nike erkent op de hoogte te zijn van de situatie en heeft een programma ter verbetering opgesteld. Volgens Oxfam wordt dat programma in slechts dertig van de negenhonderd fabrieken toegepast.

Er is alle reden voor Nike om er wel degelijk serieus werk van te maken. Volgens Elliot Schrage, advocaat, voormalig vice-president van kledingconcern Gap en nu werkzaam bij de Council on Foreign Relations, is het een kwestie van tijd dat bedrijven in de Verenigde Staten veroordeeld en beboet zullen worden voor het schenden van mensenrechten in het buitenland. In Harvard Business Review (augustus 2003) schrijft hij dat de globalisering van economie en communicatie ertoe heeft bijgedragen, dat Amerikaanse gerechtshoven steeds meer geneigd zijn zaken te aanvaarden die voorheen zouden worden afgewezen, omdat ze te weinig verband met Amerikaanse belangen zouden hebben.

Een gerechtshof in Californië oordeelde in september vorig jaar, dat dorpelingen uit Myanmar – het voormalige Birma – het olieconcern Unocal konden aanklagen wegens schending van mensenrechten. Unocal, zo beschrijft Schrage, werd verantwoordelijk gehouden voor marteling, verkrachting, slavernij en voor executies die waren uitgevoerd door het militaire regime in Myanmar in verband met de aanleg van een pijplijn. En ook arbeiders op bananenplantages in Midden-Amerika hebben rechtszaken aangespannen tegen Dole en Chiquita, omdat ze niet voldoende hadden gewaarschuwd voor de kwalijke bijeffecten van het gebruik van pesticiden.

Slordig omgaan met mensenrechten is een serieus bedrijfsrisico aan het worden, vooral omdat het Californische hof vond dat een bedrijf, op grond van nalatigheid, verantwoordelijk kan worden gehouden voor wandaden die door een regime zijn gepleegd. ‘Het is cruciaal voor bedrijven om voorbereid te zijn op dergelijke aanklachten’, vindt Schrage. ‘Ze moeten er alles aan doen om zich op de hoogte te stellen van de lokale situatie en ook om internationale normen voor mensenrechten te respecteren.’

Schrage, die binnen een paar jaar de eerste veroordelingen of schikkingen verwacht, adviseert bedrijven om helder zicht te krijgen op de relatie met de regering in emerging markets, met name in landen die geen sterke reputatie hebben op het gebied van mensenrechten. Tegelijkertijd moeten bedrijven hun relaties met hun zakenpartners tegen het licht houden. Verschuilen achter onwetendheid over hun werkwijze of hun band met de regering is in deze tijd niet meer geloofwaardig.