Email   Print

Zieke praktijken

Een ontmaskering van het werkelijke gezicht van de farmaceutische industrie.

Het was de laatste dag van een bijzonder hectische week op de redactie van What Doctors Don't Tell You en iedereen wilde graag zo snel mogelijk naar huis om te genieten van een rustig weekeinde. Op dat moment ging de telefoon en we keken elkaar aan met een blik van: 'Zou je die telefoon niet eens opnemen?' Uiteindelijk nam een collega op en hij zou het telefoongesprek dat volgde nooit meer vergeten.De stem aan de andere kant van de lijn was die van een vrouw. Ze vertelde dat zij jarenlang een hoge functie had vervuld bij een farmaceutisch bedrijf en juist die dag met pensioen was gegaan. De naam van het bedrijf wilde ze niet noemen. Ze was erg blij dat ze kon stoppen met dat werk. 'Ik werd het zat steeds maar weer van alles onder het tapijt te moeten vegen. Het aantal mensen dat overlijdt aan de gevolgen van het gebruik van onze medicijnen, is schrikbarend. Ik kreeg het gevoel voor een lijkenhuis te werken.' Vervolgens hing ze op. Ze had waarschijnlijk haar hart willen luchten en kon nu misschien wat meer genieten van haar pensioen.
Voor ons was het een bijzonder frustrerend telefoontje. De vrouw had oprecht geklonken. Iemand die ons opzettelijk had willen misleiden, had ons meer informatie gegeven dat de paar intrigerende stukjes die zij prijsgaf. Misschien was het alles wat zij wist maar de manier waarop zij praatte, deed anders vermoeden. Wij waren toen nog niet zo lang bezig met het maken van What Doctors Don''t Tell You, maar dit telefoontje was niet de eerste aanwijzing dat er iets fundamenteel mis was in de farmaceutische industrie. Nu weten we dat die vrouw toen de waarheid sprak. De werkelijke omvang van het probleem kennen we nog niet maar die moet vele malen groter zijn dan wat de officiële cijfers ons laten zien en dat beeld is al beangstigend genoeg.
Wat wij inmiddels zeker weten, is dat jaarlijks tenminste 106.000 Amerikanen overlijden als gevolg van schadelijke bijwerkingen van een voorgeschreven medicijn. Daarnaast sterven nog eens 7.000 mensen door een fout gerelateerd aan een medicijn zoals een verkeerde dosering of samenstelling. Deze gegevens zijn afkomstig van het Institute of Medicine dat onderzoek heeft gedaan naar de sterfgevallen in een Amerikaans ziekenhuis. De verontrustende resultaten van dit onderzoek werden gepubliceerd in het Journal of the American Medical Association. Deze cijfers vormen slechts het topje van de ijsberg. Er overlijden veel mensen aan de gevolgen van medicijngebruik maar de link wordt zelden of nooit gelegd. Bovendien gaan veel mensen thuis dood in plaats van in een ziekenhuis of klachten worden alleen gemeld bij de eigen huisarts. Het merendeel van de sterfgevallen als gevolg van medicijngebruik wordt dus niet gemeld. Het Institute of Medicine concludeerde dat de onderzoeksresultaten maar een zeer klein deel van de werkelijke cijfers weergaven. Het gaat hierbij uitsluitend om sterfgevallen. Het aantal mensen dat ernstig ziek wordt of soms zelfs blijvend letsel oploopt als gevolg van het gebruiken van een bepaald medicijn, wordt buiten beschouwing gelaten. In totaal sterven er jaarlijks 225.000 mensen in Amerikaanse ziekenhuizen en medicijngebruik vormt in de helft van deze gevallen de doodsoorzaak.
Franse wetenschappers komen met dezelfde cijfers. Zij gaan er van uit dat artsen maar 1 van de gemiddeld 24.433 negatieve effecten van medicijngebruik melden. Zij baseren deze schokkende conclusie op een onderzoek onder 100 artsen in het Franse Bordeaux en vergeleken hun meldingen over schadelijke effecten van medicijnen met die van artsen die hadden gerapporteerd aan de controlerende instanties.
In Groot-Brittannië doemt eenzelfde somber beeld op hoewel de cijfers wat minder omvangrijk zijn vanwege een lager bevolkingsaantal. Elk jaar worden 40.000 Britten slachtoffer van medische fouten, inclusief de schadelijke effecten van medicijnen. Dit blijkt uit een studie van het University College London. Maar ook dit onderzoek is gebaseerd op het aantal sterfgevallen in ziekenhuizen en bevat geen cijfers over het aantal mensen dat thuis is overleden. Dr Bill Inman, die in 1963 'de gele kaart' in Groot-Brittannië introduceerde, toonde daarmee op bescheiden schaal aan dat het aantal meldingen van negatieve bijwerkingen van medicijngebruik achterblijft bij de realiteit. Het systeem werkt uiterst simpel: als een huisarts vermoedt dat een medicijn een schadelijk effect heeft, schrijft hij dat op een geel kaartje en stuurt dat terug naar de Medicines Control Agency, het Britse instituut dat de veiligheid van medicijnen die toegelaten zijn op de markt bewaakt. Inman denkt dat maar 10 procent van alle schadelijke gevolgen daadwerkelijk wordt gemeld, omdat er geen duidelijk verband wordt vermoed of simpelweg omdat huisartsen worden overspoeld met formulieren en een enorme achterstand hebben bij het invullen ervan. Maar of er nu - zoals de Fransen - in 1 op de 24.433 gevallen of in 1 op de 10 gevallen melding wordt gemaakt van schadelijke bijwerkingen van een medicijn, het is duidelijk dat de situatie veel verontrustender is dan de officiële cijfers suggereren.
In 2000 werden bij het Medicines Control Agency 33.109 gevallen van schadelijke bijwerkingen van medicijnen gemeld en dat was ruim de helft meer dan in 1999. Daarbij ging het in 44 procent van de gevallen om serieuze bijwerkingen en in 2 procent om een sterfgeval. Op basis van deze cijfers stierven in 2000 dus 600 mensen in Groot-Brittannië aan de schadelijke effecten van een medicijn. Als we daar de minimale verdeelsleutel (1 op de 10 gevallen) van een achterblijvend aantal meldingen op loslaten, komt dat neer op zo'n 6.000 slachtoffers. Maar als we daar de 'Franse' verdeelsleutel op loslaten, loopt dat aantal snel op tot zo'n 150.000. En dan is er alleen nog maar gekeken naar het aantal gevallen met dodelijke afloop, wat medisch gezien de meest extreme reactie op een medicijn is. Er zijn natuurlijk veel meer minder ernstige schadelijke effecten. Bij de 33.109 gevallen van schadelijke bijwerkingen van medicijnen die in Groot-Brittannië in 2000 werden gemeld, was in 44 procent van de gevallen sprake van blijvend letsel. Wederom gaat het hier om het aantal officiële meldingen, de werkelijke getallen liggen veel hoger. Onderzoek door de University College London wijst echter uit dat in werkelijkheid zo'n 280.000 Britten jaarlijks kampen met ernstige bijwerkingen van medicijnen. Een reactie die in de meeste gevallen zo ernstig is dat deze leidt tot een gemiddeld ziekenhuisverblijf van bijna zes dagen. Dit komt neer op zo'n 1.680.000 verpleegdagen per jaar wat een enorme druk veroorzaakt op de toch al overbelaste gezondheidszorg. Het probleem wordt deels veroorzaakt doordat er tegelijkertijd verschillende medicijnen worden voorgeschreven aan oudere patiënten. Een andere belangrijke oorzaak is het steeds weer op de markt brengen van nieuwe medicijnen, wat meer gericht lijkt te zijn op het materiele welzijn van de aandeelhouders dan op het welzijn van de bevolking.

De farmaceutische industrie is de meest winstgevende bedrijfstak ter wereld. In 2000 haalden de twintig bestverkopende medicijnproducenten een omzet van ruim 200 miljard dollar en die groeide met een gemiddelde van 11 procent. De omzet steeg tot bijna 250 miljard dollar in 2001, een verdubbeling van de verkoopcijfers van 1997. De Fortune 500 (een lijst met de 500 rijkste bedrijven ter wereld) bevestigt het beeld dat deze bedrijfstak over de hele breedte forse winst boekte. Terwijl bij het gemiddelde bedrijf de winst in 2001 met 53 procent omlaag dook, zagen de farmaceutische bedrijven hun winst omhoog schieten met nog eens 33 procent. De top 10 van medicijnfabrikanten voldoet aan alle succescriteria die de Fortune 500 hanteert. Zij haalden de hoogste inkomsten uit hun investeringen en boekten een winst van 18,5 cent voor elke verkochte dollar. Investeringsbanken boekten bijvoorbeeld slechts een winst van 13,5 cent per verkochte dollar.
In 2001 overtroffen de advertentieuitgaven van de farmaceutische giganten die van topmerken als Nike terwijl zij aan onderzoek veel minder uitgaven dan mocht worden verwacht. De grootste Britse medicijnproducent - en de tweede van de wereld na Pfizer - is GlaxoSmithKline dat in 2001 voor 20,5 miljard pond (ruim 30 miljard euro) verkocht en een brutowinst maakte van 6,2 miljard (bijna 10 miljard euro), een verbijsterende marge van 31 procent.
De levensader van elke bedrijfstak - en dat geldt vooral ook voor de farmaceutische industrie - is het ontwikkelen van nieuwe producten. Aandeelhouders en beursanalisten hongeren naar nieuws over doorbraken op medisch terrein of hét geneesmiddel voor ziekte X. Dat zijn ontwikkelingen die de koers van het aandeel bepalen en de aandeelhoudersbelangen garanderen. Probleem is dat het een farmaceutisch bedrijf zo'n 500 miljoen euro kost een nieuw medicijn op de markt te brengen. Het is een spel waarbij zwaar wordt gegokt en verloren voordat de onderzoekers zeker weten iets goeds in handen te hebben. De ervaring leert dat het 10 tot 15 jaar duurt voordat de eerste 'uitvinding' resulteert in een medicijn dat een licentie krijgt. Slechts drie op de tien medicijnproducenten haalt alle onderzoekskosten eruit bij het op de markt brengen van een nieuw product. Ondanks de vele risico's blijven zij zoeken naar de beslissende doorbraak of iets wat daar het dichtste bij komt. Het belang van nieuwe productlijnen voor de farmaceutische industrie moet niet worden onderschat: in de Verenigde Staten bestaat ruim 15 procent van de totale markt uit nieuwe medicijnen. Dit marktaandeel wordt weerspiegeld in de winstcijfers. Om GlaxoSmithKline weer even als voorbeeld te nemen, daar bedroeg de verkoop van nieuwe medicijnen in 2001 22 procent van de totale verkoop. In totaal lanceerde deze gigant dat jaar 10 nieuwe producten.
Farmaceutische bedrijven beweren dat onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen onontbeerlijk is om allerlei ziekten te bestrijden en dat is tot op zekere hoogte waar. Maar dit argument gaat alleen op als kan worden aangetoond dat nieuwe medicijnen net zo goed of - liever nog - beter zijn dan de bestaande geneesmiddelen. Jammer genoeg wordt deze vraag zelden of nooit gesteld. Ook van belang is de constatering dat medicijnproducenten zichzelf als altruïstische redders van de mensheid beschouwen, terwijl de meeste medicijngiganten twee keer zoveel geld uitgeven aan marketing en reclame als aan onderzoek. Dit verschijnsel is inherent aan het licentiesysteem. Een patent, dat meestal voor een periode van 20 jaar wordt afgegeven, wordt pas verstrekt als onderzoeksresultaten daar aanleiding toe geven. Als het hele proces dat vooraf gaat aan het krijgen van een licentie is afgerond, is dat patent vaak nog maar vijf of zes jaar geldig en daarna mogen andere bedrijven het middel ook maken. Dat betekent dat een farmaceutisch bedrijf weinig tijd heeft om een investering van 500 miljoen euro terug te verdienen en er wordt in die korte tijd dan ook een zeer agressieve verkoopcampagne gevoerd.
Verder zijn medicijnproducenten ook helemaal niet zo inventief als ze ons willen laten geloven. De hoge onderzoekskosten belemmeren het uitvoeren van echte experimenten. De meeste nieuwe medicijnen zijn afgeleiden van bestaande middelen. Dr John Griffin van het Britse ministerie van gezondheidszorg ontdekte tijdens een onderzoek in 1981 dat de 204 nieuwe chemische bestanddelen die in de voorafgaande tien jaar op de markt kwamen, waren geïntroduceerd op terreinen die al ruimschoots afgedekt werden door bestaande geneesmiddelen. 'Vernieuwing is meer gericht op commercieel gewin dan op het genezen van ziekten,' denkt hij.
Voordat een nieuw geneesmiddel op de markt mag worden gebracht, moet de veiligheid, kwaliteit en werkzaamheid uitgebreid worden getest. Dat gebeurt in verschillende stadia met een - vergeleken met de honderdduizenden mensen die het medicijn ooit gaan gebruiken - klein aantal proefpersonen. Daarbij komt het zelden voor dat kinderen, zwangere vrouwen en ouderen - mensen die straks allemaal last kunnen krijgen van de bijwerkingen van dit middel - deel uitmaken van de groep proefpersonen. Dit soort experimenten vormt meestal een extra inkomstenbron voor medisch studenten. Zij lopen natuurlijk veel minder kans last te krijgen van vervelende bijwerkingen dan een fragiele tachtigjarige man die waarschijnlijk nog drie of vier andere soorten medicijnen gebruikt. Sommige bijwerkingen treden onmiddellijk op, bij andere duurt het langer voordat deze zich openbaren en dat gebeurt dus nooit bij die eerste experimenten.

Medicijnenproducent bedienen zich van dezelfde marketingmethoden als andere winstgerichte ondernemingen. De eerste strategische stap is het creëren van een behoefte. Dat klinkt misschien vreemd maar marketingspecialisten kennen de term. Wij hebben niet echt een nieuwe auto of mobiele telefoon nodig maar adverteerders wekken de illusie dat wij die moeten kopen om nog gelukkiger te worden met een nog knappere vriend of vriendin. Hoewel medicijnen zijn bedoeld om de symptomen van een ziekte of aandoening te verzachten of te laten verdwijnen, geldt hier hetzelfde marktprincipe.
Deze verkooptechniek werd onlangs nog eens duidelijk gemaakt door Fred Nadjarian van medicijngigant Roche in Australië. Hij onthulde in een interview hoe dat bedrijf te werk ging bij het verkopen van een nieuw product, bijvoorbeeld de introductie van het antidepressivum moclobemide. In een persbericht werd melding gemaakt van het feit dat een miljoen Australiërs leden aan een 'zielsvernietigende' psychiatrische aandoening die 'sociale fobie' werd genoemd. Wat het Australische publiek niet wist, was dat Roche deze publiciteit sponsorde en van plan was het medicijn moclobemide te lanceren, dat speciaal was ontwikkeld om sociale fobieën tegen te gaan. Vervolgens werd de verkoopafdeling van Roche slachtoffer van de eigen ijver want het lukte niet om voldoende mensen te vinden om het medicijn door te laten testen. Sociale fobie is een zeldzame aandoening waar dus maar heel weinig mensen aan lijden.
Volgens Nadjarian is dat bij verschillende ziekten en aandoeningen het geval. 'Als je alle statistieken bij elkaar optelt, lijden wij allemaal aan zo'n 20 verschillende ziekten of aandoeningen. Sommige daarvan worden buitenproportioneel opgeblazen', vertelt hij. Als medicijngiganten veel investeren in publiciteit rond een bepaalde aandoening, zijn wetenschappers maar al te graag bereid de indruk te wekken dat deze in grote getale voorkomt omdat het de aandacht vestigt op hun eigen onderzoeksterrein. 'Elke statistiek is gebaseerd op gevestigde belangen', stelt Nadjarian. Zijn ervaringen ondersteunen het groeiend besef dat het manipuleren met het aantal voorkomende ziektegevallen en de ernst ervan een wijdverbreide praktijk is in de farmaceutische industrie. Bij de meeste nieuwe medicijnen gaat het om 'oude wijn in nieuwe zakken' omdat zij een variatie op een bestaand geneesmiddel zijn dat dezelfde werking heeft. Belangrijk wordt dan hoe je een arts zo ver krijgt jouw versie van een nieuw, nog niet uitgebreid getest geneesmiddel voor te schrijven in plaats van een medicijn dat al jaren op de markt is en daardoor uitgebreid getest door een groot aantal mensen.
De meeste westerse landen kennen tegenwoordig medische beroepscodes die het stimuleren van artsen een bepaald merk geneesmiddel voor te schrijven verbieden. Maar steeds weer steken verhalen over overdadige cadeaus en geldbedragen de kop op. In Duitsland werd onlangs een omkoopschandaal onthuld waarbij 100 ziekenhuizen waren betrokken. Artsen kregen auto's, computers en betaalde reizen aangeboden of accepteerden bedragen tot 15.000 pond van medewerkers van SmithKlineBeecham. Een woordvoerster van de Duitse afdeling van Transparency International, een organisatie die onderzoek doet naar corruptie in de gezondheidszorg, zegt: 'Dit is nog steeds de dagelijkse praktijk in de medicijnenindustrie. Wij hebben de afgelopen drie jaar onderzoek gedaan naar corruptie in de Duitse gezondheidszorg maar er verandert niets in het gedrag van medicijnfabrikanten'. Alleen al in de Verenigde Staten geven medicijngiganten jaarlijks zo'n 2 miljard dollar uit aan seminars en soortgelijke bijeenkomsten voor artsen. Zij maken daarbij ruimschoots gebruik van de ontsnappingsclausule in de beroepscode. Het gaat daarbij onder meer om diners en symposia waarbij zogenaamd aandacht wordt besteed aan een bepaald ziekteverschijnsel - waarvoor het organiserende bedrijf toevallig een geneesmiddel heeft ontwikkeld - en artsen krijgen vaak een cheque van 500 of zelfs 2.000 dollar voor het bijwonen ervan.
Een arts die zich ongemakkelijk voelt bij het accepteren van dit soort bedragen, wat in feite gewoon neerkomt op ordinaire corruptie, kan altijd nog meewerken aan het testen van het medicijn als het eenmaal een licentie heeft. De laatste stap in het proces schrijft namelijk voor dat een nieuw middel nog een tijdje preventief moet worden getest om alle bijwerkingen in beeld te krijgen voordat het op de markt wordt gebracht. In dit stadium heeft het echte misbruik plaats dat door professor Bill Inman wordt omschreven als 'promotie vermomd als marktonderzoek'. Patiënten krijgen - zonder vooraf tw worden geïnformeerd - in plaats van hun vertrouwde medicijn opeens een nieuw medicijn voorgeschreven zodat de arts zijn materiële of financiële beloning kan incasseren. Artsen kunnen soms wel zo'n 70.000 euro per jaar bijverdienen door nieuwe medicijnen voor te schrijven aan grote groepen patiënten.
De British Medical Association meldt desgevraagd dat er 7 pond per onderzoeksverslag kan worden verdiend, terwijl er wel 10 van die verslagen per patiënt kunnen worden gemaakt. Inman: 'Ik trok aan de bel toen een arts bij het testen van een nieuw product aangaf dat zijn onderzoek 230 patiënten met reumatische artritis omvatte terwijl hij maar vijf mensen met die klachten in zijn praktijk had. Die arts was alleen al goed voor 10 procent van de afzetmarkt voor dat medicijn.' Inman deed onderzoek onder ruim 28.000 huisartsen in Groot-Brittannië en ontdekte dat slechts 10 procent van hen verantwoordelijk was voor 42 procent van de totale afzetmarkt van nieuwe medicijnen. Deze huisartsen brachten de gezondheid van hun patiënten in gevaar omdat de bijwerkingen van die geneesmiddelen bij lange na nog niet allemaal bekend waren. De - soms letterlijk - dodelijk wurggreep waarin de farmaceutische industrie artsen en patiënten houdt, heeft de samenleving ziek gemaakt en het nobele vak van genezer verziekt.