Email   Print

Kan Abraham de wereld redden?

In een tijd als deze, waarin de ene 'heilige oorlog' de andere opvolgt, is behoefte aan een vredesstichter die In een tijd als deze, waarin de ene 'heilige oorlog' de andere opvolgt, is behoefte aan een vredesstichter die alom wordt gerespecteerd. Nu is er voor joden, christenen en moslims één onbesproken figuur die wordt erkend als aartsvader. Kan hij de strijdende partijen aan tafel krijgen? Is hij de vredesstichter?

Toen de Egyptische president Anwar Sadat in 1977 zijn historische bezoek aan de Knesset bracht, begon hij zijn toespraak met de woorden: 'Abraham - vrede zij met hem - overgrootvader van Arabieren en joden, bracht een groot offer. Niet uit lafheid, maar uit vrije wil, voortkomend uit het onwankelbare geloof in de idealen die het leven diepgaande betekenis geven.' Sadat hoopte met zijn aanroep de strijdende partijen terug te voeren naar hun gemeenschappelijk bron: Abraham.
Abraham? Jazeker, Abraham. Zowel de joden als de moslims - en zelfs ook de christenen - erkennen hem als de stichter van hun religies. Abraham is niet alleen de bindende factor, maar bovendien de enige over wie geen onenigheid bestaat. Zijn verhaal staat centraal in de Torah, de Koran en in het Oude Testament. Vandaar dat deze aartsvader steeds vaker ten tonele wordt gevoerd om zieltogende vredesprocessen vlot te trekken. Zo zijn er in de Verenigde Staten bijvoorbeeld het Abraham Initiative en het Abraham Program die de aanhangers van de drie religies bij elkaar willen brengen om hun gemeenschappelijkheid te onderstrepen.
Hoe eensgezind hun oorsprong ook is, in de loop der eeuwen zijn jodendom, christendom en islam uit elkaar gegroeid - niet alleen van elkaar, maar ook zijn ze verder van hun eigen bron verwijderd geraakt. Over de dramatische gevolgen lezen we dagelijks in de krant. Er loopt een vloeiende lijn van geweld van de kruistochten via de Holocaust naar de Intifada en de nederzettingenpolitiek. Het blijkt dat veel joden, christenen en moslims geen weet meer hebben van de oorsprong van hun eigen religie en het gemeenschappelijke erfgoed dat zij met elkaar delen.
Een bezoekje aan Jeruzalem maakt duidelijk hoezeer de drie monotheïstische godsdiensten verstrengeld zijn. Alledrie claimen de heilige grond van Abraham. Allereerst het christendom: in de Geboortekerk - die wordt gedeeld door Grieks orthodoxen, rooms-katholieken, Kopten, Armeniërs en Syriërs - is een mozaïek van drie hoofdfiguren die bepalend zijn geweest voor het christelijke denken: Maria, Jezus en … Abraham.
Even verderop staat de beroemde moskee van Abraham, de plek waar Abraham en zijn vrouw Sara zouden zijn begraven. Ooit door joden neergezet, vervolgens door Byzantijnse christenen tot kerk verbouwd en daarna door middeleeuwse moslims tot moskee gemaakt. Tot de Israëlische fundamentalist Baruch Goldstein het een paar jaar geleden nodig vond om hier 29 moslims neer te maaien, baden moslims en joden hier zij aan zij.
Mohammed was zo onder de indruk van 'Abrahams overgave aan Allah', dat de profeet zijn eigen boodschap 'slechts een restoratie van Abrahams geloof' noemde. Mohammed noemt Abraham 'de eerste moslim'.
Voor de joden is Abraham de natuurlijke aartsvader van het Oude Testament. Voor hen staat vast, dat zij het uitverkoren volk zijn, omdat Abraham een 'heilig verbond' met God sloot. Abraham kerfde het verbond in zijn lichaam door de voorhuid van zijn penis af te snijden - iets wat de joden nog altijd doen. En het was Abrahams kleinzoon Jacob - die werd herdoopt tot Israël - die hun natie stichtte.

Wat was er zo bijzonder aan Abrahams leven, dat hij wel 'de vader van de beschaving' wordt genoemd? Om het antwoord op deze vraag te vinden, gaat journalist Bruce Feiler in zijn recent verschenen boek Abraham: In Search of the Father of Civilization niet alleen terug in de tijd, maar laat hij ook hedendaagse rabbijnen, monniken en imams aan het woord. In het boek prijst de Israëlische filosoof Rami Harubi Abraham als de eerste visionair die de concrete werkelijkheid van alledag oversteeg en het abstracte beeld van één onstoffelijke God introduceerde. 'Abraham veranderde de wereld,' betoogt Harubi, 'omdat hij haar een idee bracht. Rivieren, beelden, stenen en landen zijn niet zo belangrijk als het idee, het menselijke idee. Abraham ging de woestijn in, een plek waar helemaal niets is en kwam terug met iets totaal nieuws. En dat nieuwe was gebaseerd op iets onzichtbaars.'
Tot Abrahams bezoek aan de woestijn was het geloof aards, concreet, praktisch en gericht op overleven. Er waren tal van goden: voor de oogst, voor rijkdom, voorspoed, vruchtbaarheid, gezondheid. Hun beelden stonden vreedzaam naast elkaar en ze werden allemaal aanbeden. Abraham zou de eerste zijn geweest die dit gebruik doorbrak en het idee van één God introduceerde.
Misschien had de jonge Abraham wel iets te veel beelden gezien. Zijn vader Terah had een winkel vol beelden. Abraham zag dat de idee achter de beelden uiteindelijk belangrijker was dan de beelden zélf. Hij zag bovendien dat de beelden een belemmering vormden om het wezenlijke te ervaren; de beelden hielden God op een afstand. Het verhaal gaat dat Abraham alle beelden - op één na - in de winkel zou hebben kapot geslagen. In een beroemde joodse legende, die vrijwel identiek in de Koran is terug te vinden, beschuldigt Abraham het ene beeld van deze vernielingen. 'Waarom drijf je de spot met mij?', wil Terah van zijn zoon weten. 'Vraag het maar aan het beeld', antwoordt Abraham. Terah: 'Kom, je weet dat beelden niet kunnen spreken.' En dat is precies wat Abraham wilde horen
De rebelse streek van een eigenzinnige jongeling heeft verstrekkende gevolgen. Niet alleen voor Abrahams eigen godsbeleving, maar ook voor die van de generaties na hem. Voor het eerst in de geschiedenis is er een man opgestaan die zich volledig wil overgeven aan één God. In de woorden van Thomas Cahill, auteur van The Gifts of the Jews: 'Abrahams daad betekent een compleet vertrek van alles wat daarvoor was in de evolutie van cultuur en sensibiliteit.' Een aardverschuiving, dus.
Wat daarna gebeurt, zal de levensloop van de mensheid voorgoed veranderen. Het merkwaardige is uiteraard, dat niemand zeker weet wat allemaal is gebeurd. We weten niet eens zeker of Abraham wel heeft bestaan. Maar wat doet het ertoe? Abraham, God, Isaak, Jacob, Jezus, Mohammed… zij zijn allen larger than life geworden. Is hun werkelijke biografie eigenlijk niet minder belangrijk dan 'de realiteit' die er in de loop der eeuwen van is gemaakt? De tragiek is dat verschillende interpretaties zijn ontstaan, opgeschreven in drie geschriften - en dat fundamentlisten uit naam van die interpretaties het leven van anderen onzeker maken. Een reconstructie van Abrahams verhaal is dan ook een hachelijke onderneming. Desalniettemin…

Abraham zou vijfenzeventig jaar zijn geweest als God hem de opdracht geeft 'heen te gaan' richting het 'beloofde land'. God vertelt er niet bij waar dat is, maar Abraham heeft een rotsvast vertrouwen in zijn roeping. Hij gaat op weg van Haran, het huidige Turkije, naar zijn uiteindelijke bestemming dat het land van Kanaan zal blijken: het huidige Israël. God heeft voor Abraham nóg een speciale bestemming in petto: aartsvader worden van een machtig volk.
In die tijd is Abraham niet de enige die opdrachten 'van boven' krijgt. Maar wat zijn verhaal van andere onderscheidt, is het gegeven dat Abraham niet zozeer in God gelooft, maar dat hij God gelooft - en dat is een wezenlijk verschil. God stelt zich namelijk niet voor. Hij zegt niet: 'Hier spreekt Jahweh', zoals Abraham zijn God noemt. Hij laat zich ook niet zien, zoals hij zich later wel aan Mozes op de berg Sinaï zou tonen. Het feit dat Abraham toch op pad gaat, is een historisch moment, dat een voorbeeld wordt voor het rotsvaste geloof van joden, christenen en moslims. Een voorbeeld dat helaas nog eeuwenlang te vaak tot blind fanatisme zal leiden.
Intussen ontvouwt zich een familiedrama dat immense gevolgen zal hebben. Als aanstaand aartsvader van 'een groot volk' is nageslacht gewenst, maar Abraham heeft geen kinderen en zijn vrouw Sara is de menopauze al gepasseerd. Sara moet dan ook lachen om Gods belofte. Uiteindelijk doet ze niet al te moeilijk en vindt dat Abraham maar een kind moet verwekken bij Hagar, hun slavin. Dat lukt en Ismael wordt geboren.
Maar God komt bij hen terug. Hij had immers opgedragen dat Abraham en Sara een kind zouden krijgen? Had Sara soms geen vertrouwen in God? Het zal haar en toekomstige generaties vrouwen duur komen te staan. Was het ten slotte niet eerder ook al een vrouw - Eva - die een andere goedgelovige man misleidde? Zoals Abraham als voorbeeld diende voor het toekomstige denken over God, zo ontwikkelt Sara zich als het archetype van de onbetrouwbare vrouw. Haar gebrek aan vertrouwen - in het Oude Testament andermaal getoond door vrouwen - maakt de weg vrij voor een vorm van religie die wordt gedomineerd door mannen. Vrouwen zijn voortaan vooral goed in koken en roet in het eten gooien.
Wanneer de bejaarde Sara toch nog bevalt van de aangekondigde zoon, noemen zij hem Isaak, wat zoveel betekent als: 'hij lacht'. Maar het lachen vergaat Abraham en Sara wanneer God jaren later aankondigt, dat zijn 'geliefde zoon' moet worden geofferd. Wederom kent Abrahams vertrouwen geen grenzen en op een vroege ochtend gaat hij met zoonlief op pad. De zoon draagt het hout voor de verbrandingsceremonie op zijn rug. Na drie dagen bereiken zij de Tempelberg waar God zijn offer wil zien. Terwijl vader en zoon de berg beklimmen, vraagt de jongen zich af waar het lam is dat zal worden geofferd. Dan dringt het tot hem door: er is geen lam, hijzelf is het offer. En opnieuw ontvouwt zich een scène die een lange schaduw zal werpen. De zoon zal zich gewillig laten offeren. Hij is bereid voor God te sterven…
Maar dan. Vlak voordat het mes hem zal doden, grijpt God in. Het was slechts een test. Een stem van boven zou hebben geklonken: 'Ik weet nu, dat je meer van mij houdt dan van wie dan ook - zelfs meer dan van je eigen zoon. Omdat je bereid was je zoon te offeren, zal ik je zegenen. Je zult de vader worden van een machtig rijk en je zult nakomelingen hebben zoveel als er sterren in de hemel zijn.'
De offerscène is Abrahams beroemdste daad. Het voorval zet de deur wagenwijd open voor 'heilige offers' en de bereidheid om voor God te sterven. De 'heilige oorlogen' en de zelfmoordaanslagen die krantenkolommen en televisiejournaals vullen, komen voort uit een gevaarlijke verdraaiing van dit principe. Staat bijvoorbeeld in de Koran nog duidelijk te lezen dat je bereid moet zijn voor God te sterven, radicale moslims hebben het opgevat als een rechtvaardiging om je eigen leven én dat van anderen werkelijk te offeren voor God.

Intussen maakt Sara de vrouwenzaak er niet beter op door jaloers te worden. Ze sommeert Abraham om Hagar en Ismael weg te sturen. Met pijn in zijn hart stuurt Abraham de twee de woestijn in, overigens niet voordat God hem geruststelt met de belofte dat ook Ismael vader zal worden van een groot rijk. De Koran vertelt hoe het Hagar en Ismael verder vergaat. Abraham zou hen hebben achtergelaten in de vallei van Mekka, waar God voor hen zou zorgen, onder meer door de geheime bron van Zamzam te openen als zij bijna omkomen van de dorst. Wanneer Abraham hen komt opzoeken, ontdekken vader en zoon de heilige Ka'aba-tempel, een tempel die al eerder ter ere van één God zou zijn gebouwd. Met die ontdekking is de kiem gelegd voor de derde grote godsdienst - na het jodendom en het christendom - waarvan opnieuw Abraham als aartsvader geldt.
Waar Isaak door joden direct als stamvader wordt omarmd, wordt Ismael pas eeuwen later door Mohammed binnengehaald als de verloren zoon. Mohammed was uiterst gecharmeerd door het joodse geloof, wilde zichzelf ertoe bekeren, maar werd afgewezen. Voor hem was het een uitkomst te ontdekken dat joodse schriftgeleerden Ismael al hadden gebombardeerd tot vader van de arabieren - dit op grond van het feit dat Ismael met een Egyptische vrouw zou zijn getrouwd en 'vader van twaalf Arabische stammen' zou zijn. Voor Mohammed was dit dé manier om de islam terug te voeren op de alom gerespecteerde en meest heilige en onbesproken bron: Abraham. Ismael was voor Mohammed niet eens zo belangrijk. In de Koran wordt hij slechts twaalf keer genoemd. Het ging vooral om de bloedlijn naar Abraham.
Maar nog voor de islam opkomt, is aan joodse zijde het idee ontstaan dat zij het door God 'uitverkoren volk' zouden zijn. Wie zichzelf als zodanig beschouwt, vraagt om problemen. Die komen dan ook al snel en zullen helaas nog eeuwen duren - tot op de dag van vandaag. Ook hier zien we, dat de grote problemen pas ontstaan ná de zoveelste interpretatie van Abrahams verhaal.
Er zijn geen aanwijzingen dat Abraham zelf ooit heeft gedacht in termen van uitsluiting of 'uitverkoren'. Het verbond en het ritueel van de besnijdenis zijn voor Abraham niet gekoppeld aan een bloedlijn en al helemaal niet alleen aan Isaak. Isaak was nog niet eens geboren toen God Abraham de opdracht gaf het verbond in zijn lichaam te kerven. Na zichzelf en zoon Ismael te hebben besneden, doet Abraham hetzelfde bij iedereen in zijn omgeving, ook bij het huishoudelijk personeel. Van een uitverkoren volk of bloedlijn is dan helemaal geen sprake.

De historische 'gegevens' dat Ismael de eerstgeborene is en dat niet Isaak maar Ismael als eerste het verbond in zijn lichaam kreeg gekerfd, roepen later vragen op, onder meer bij de profeet Mohammed, halverwege de zevende eeuw - om maar even in de christelijke jaartelling te blijven. Wie was nu eigenlijk uitverkoren? Wie was Abrahams lievelingszoon? Wie werd er nu werkelijk geofferd? De broedertwist, die tijdens hun leven al op gang was gekomen, wordt door de eeuwen heen buiten alle proporties opgeblazen en ontpopt zich als een wrange oorzaak van het (wan)gedrag van fanatieke religieuzen.
Ook het offeren van zijn zoon, zoals Abraham in de schilderkunst het meest is afgebeeld, zou later koren op de molen blijken van radicale gelovigen. Het offermoment verbindt de drie wereldreligies onlosmakelijk met geweld en lijden. Op de mozaïek in de Geboortekerk lijken Isaak en Jezus niet voor niets als twee druppels water op elkaar. Zoals Jessica Harani, godsdienstwetenschapper aan de Universiteit van Tel Aviv, zegt: 'De boodschap is duidelijk: Abraham houdt zo veel van God, dat hij bereid is zijn zoon te offeren. God houdt zo veel van de mensheid, dat hij bereid is zíjn zoon te offeren.' Er is nog een overkomst. Jezus droeg zijn kruis zoals Isaak zijn brandhout droeg.
Het beeld van de lijdende Jezus wordt het boegbeeld van de christelijke kerk, terwijl joden zich vooral verbonden voelen met Isaak, het - letterlijke - slachtoffer. Net als Isaak moeten joden leren hun wrede lot te dragen en lijden zij in stilte. Het is wonderlijk om te zien hoe karakteristiek hele volksstammen zich tot elkaar verhouden, zoals de twee broers met elkaar omgingen. Aan de ene kant Ismael als wildebras; God zou Hagar voor diens geboorte al hebben verzekerd dat Ismael 'zijn hand tegenover iedereen zal opheffen en het met iedereen aan de stok zal krijgen'. Aan de andere kant Isaak als slachtoffer en lijdend voorwerp: door zijn broer gepest, door zijn vader bijna vermoord en door zijn vrouw verraden.

Toch is het niet alleen de genetische bloedlijn die door de eeuwen het karakter van volkeren heeft bepaald. In haar boek A History of God maakt Karen Armstrong duidelijk dat Abraham en zijn zonen niet zozeer de mannen uit Kanaan, Egypte of Mesopotamië zijn. Zij zijn vooral de mannen van de Torah, de Bijbel en de Koran. Kortom: zij zijn wat wij - eeuwen later - van hen hebben gemaakt en wat wij nog steeds van hen maken. Ook Bruce Feiler constateert dat Abraham 'steeds weer opnieuw wordt uitgevonden'. Aan het einde van zijn zoektocht concludeert hij, dat er vele Abrahams zijn. In feite creëert iedere generatie een nieuwe Abraham voor zichzelf.
Feiler heeft geprobeerd de hedendaagse Abraham neer te zetten: Abraham nummer (generatie) 241. 'Deze Abraham is scherpzinnig genoeg om te weten, dat zijn kinderen niet altijd ten volle Gods zegeningen zullen omarmen. Zij zullen ook vechten, moorden, vliegtuigen in gebouwen vliegen, bommen op scholen gooien en Gods vrijgevigheid verkwisten. Maar deze Abraham gelooft - tegen beter weten in - dat zijn kinderen nog steeds vurig naar God verlangen. Ze hebben nog steeds de troost nodig van iets dat groter is dan zijzelf.' Ook Armstrong is er van overtuigd, dat wij die troost altijd zullen zoeken, omdat wij nu eenmaal 'spirituele dieren' zijn. Zij ziet de voortdurende hang naar religie als 'een uiting van het wonder' en 'het mysterie van de menselijke ervaring te leven in een prachtige en angstwekkende wereld.'
Als wij inderdaad zijn 'veroordeeld tot religie', is het dan niet van levensbelang dit gegeven te erkennen en het recht op individuele beleving te respecteren? Want één ding is 2500 jaar na de geboorte van het jodendom, 2000 jaar na die van Jezus en 1400 jaar na die van Mohammed, duidelijk: geen van de drie monotheïstische godsdiensten kan de ander domineren of uitroeien. Dat is vaak geprobeerd en nooit gelukt. De vraag is: kunnen Abrahams kinderen in vrede naast elkaar leven? En: welke rol kan Abraham hierin spelen?

In de huidige interreligieuze bewegingen, waarin mensen van verschillende geloven hun gemeenschappelijkheid onderzoeken, wordt Abraham steeds vaker gebruikt als uitgangspunt voor vredesbesprekingen of als inspiratiebron. Zoals Abraham zijn beide, ruziënde zoons liefhad, is langzamerhand het besef ontstaan, dat het goed mogelijk is naast elkaar te leven, zonder het met elkaar eens te hoeven zijn en zonder elkaar met religieuze teksten om de oren te slaan.
Teruggaan naar het gegeven dat joden, christenen en moslims afstammelingen zijn van dezelfde vader, maakt het gemakkelijker om elkaars verschillende overtuigingen en gewoonten te accepteren. Het is bekend dat kinderen van dezelfde familie misschien niet de beste vrienden worden, maar elkaar wel onvoorwaardelijk steunen en liefhebben als het er op aankomt. Het gevoel bij elkaar te horen, overwint uiteindelijk.
De interreligieuze beweging probeert de verschillen dan ook niet meer weg te poetsen. Rabbijn Rosen zegt in Feilers boek: 'We moeten de verschillen behouden en die leren te respecteren. Iedere religie heeft haar unieke benadering om God te bereiken. Maar wij hebben ook een universele dimensie in de tradities die we delen. Die moeten we benadrukken. Dat is wat we nu nodig hebben.'
Er zijn wat dat betreft al belangrijke stappen gezet. De schok van de jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog was aanleiding voor het Vaticaan om tijdens het tweede concilie in 1962 de brieven van Paulus grondig te herlezen. In een van deze brieven schrijft Paulus: 'Als het Verbond tussen God en de kinderen van Abraham sterft, dan sterft de tak met de wortels. Christenen zouden wezen worden.' Het resultaat was een rehabilitatie van joden en een spijtbetuiging over de eeuwenlange vervolgingen.
Niemand is hier openlijk verder in gegaan dan paus Johannes Paulus II die in maart 2000 een gebedsbriefje tussen de stenen van de Klaagmuur frommelde. De tekst: 'God van onze vaders, U koos Abraham en zijn nakomelingen om Uw naam naar de wereld te brengen. We hebben diep verdriet van het gedrag van degenen die in de loop van de geschiedenis deze kinderen van U hebben doen lijden. Wij willen onszelf inzetten voor oprechte broederschap met de mensen van het Verbond.' Het tweede concilie keek ook opnieuw naar de relatie met de moslims en kwam tot de conclusie, dat moslims 'overtuigend het geloof van Abraham belijden en samen met ons de ene, genadige God aanbidden.'
Het Vaticaan zocht bewust naar de historische overeenkomsten. Het concludeerde dat het mogelijk is om in vrede samen te leven. Maar niet alleen vanuit Rome wordt thans stilgestaan bij het leven van Abraham om de gemeenschappelijke bestemming weer helder te krijgen. De joodse filosoof Harubi nogmaals: 'Als we blijven vechten om stenen, om een stuk grond, hebben we Abrahams boodschap niet begrepen.' Moslim Sheikh Abdul Rauf vindt dat we in ons wezen 'Abrahamiaans' moeten zijn: 'Ieder van ons heeft een verbond met God aan te gaan. Het belangrijkste doel van religie is God te leren kennen, maar de enige manier om dat te doen, is God in ons bewustzijn te ontdekken. Dit is wat Abraham overkwam - en het kan ons ook overkomen.' En ook Father John heeft over Abrahams boodschap nagedacht: 'Abrahams boodschap is alleen te zijn, stil te zijn en te luisteren. Jezus en Abraham gingen beiden de woestijn in. Ze gingen weg van alle afleiding. Als je de Roeping al niet kunt horen, weet je al helemaal niet welke kant je op moet.'

Abrahams rol is nog niet is uitgespeeld. Sterker nog: misschien moet zijn grootse rol nog worden gespeeld: als universeel vredesstichter. Ten slotte heeft hij het ook pas ná zijn dood voor elkaar gekregen om zijn zoons te verenigen, namelijk boven zijn graf. Even waren zij weer broers en even was daar een moment van verzoening. De gemeenschappelijke rouw over het verloren leven droeg een belofte van nieuw leven in zich. Een leven zonder haat en zonder strijd.
En wellicht herinnerde Isaak zich op dat moment de woorden die hij tegen God zou hebben gezegd, toen deze hem op het nippertje van de dood had gered. 'Wanneer een mens - wat voor mens dan ook, in welke tijd dan ook - U aan de hemelpoort ontmoet - of hij nu in U gelooft of niet - dan vraag ik U: laat hem in de hemel binnen.' God beloofde zijn gebed te zullen verhoren. Als dat zo is, hoeft niemand te vrezen. Dan is er geen enkele reden 'heilige oorlogen' met elkaar te voeren. We hoeven zelfs niet te wachten tot we in de hemel komen om gelukkig te zijn en in vrede te leven.
Is dat niet de boodschap van Abraham, de man die zich losmaakte van de verdeeldheid van vele goden en slaafse aanbidding? Abraham heeft nooit beweerd - evenmin als Jezus overigens - exclusief en uitverkoren te zijn. Het verbond dat hij aanging, ligt voor ieder van ons open. Iemand die God uitsluitend voor zichzelf of zijn geloofsgenoten opeist, heeft Abraham niet begrepen. Die kan zich niet eens een goede jood, christen of moslim noemen - laat staan een goed mens.