Polen lijdt aan liberalisme

Tien jaar na alle beloften van het kapitalisme is het leven in Polen niet veel beter geworden. Maar Polen zal het neoliberalisme verwerpen, zoals het dat eerder deed met het communisme.

Bernard Margueritte | 55 april 2003 issue

Polen is een voorbeeld van een opmerkelijk recept voor mondiaal gebruik. Neem een land dat in 1989 van communisme overgaat op democratie, na een geweldloze revolutie die een politiek ten doel had die was gebaseerd op respect voor zaken als waardigheid en solidariteit. Pas vervolgens - zonder het volk zijn mening te vragen - de gebruikelijke neoliberale shockbehandeling toe, bestaande uit 'economische onbuigzaamheid' en 'eenheidsdenken'. En bekijk dan elf jaar later wat dit heeft opgeleverd: een gedemoraliseerd volk, alomtegenwoordige ongelijkheid en een uitgeputte economie. Daaruit blijkt maar weer dat dit systeem zowel ondoeltreffend als weerzinwekkend is: het is niet alleen immoreel, maar ook in economisch opzicht rampzalig.
Hoe kun je nu zoiets beweren, zullen sommigen protesteren. Kijk eens naar Warschau, naar al die hypermoderne kantoorpanden, die luxe hotels, die salons van Dior en die Mercedessen! Zeker, de hoofdstad - en dat geldt nog meer voor de provinciesteden - is erg veranderd. Verdwenen zijn de grauwheid van vroeger, de lege winkels en de wachtrijen. Enige tijd geleden had men daar misschien nog aan kunnen toevoegen: ga eens wat boekwinkels binnen, je kunt nu eindelijk ieder willekeurig boek kopen! Dat zal men nu niet meer zeggen, want - het is een wrange paradox - nu alles te krijgen is, wordt er minder gelezen dan vroeger, toen de beste boeken onder de toonbank werden verkocht. De mensen met geld interesseren zich nauwelijks voor de cultuur en degenen die wel geïnteresseerd zijn, zijn vaak verpauperd.
Durft men ervoor uit te komen? Het culturele leven is niet meer wat het - ondanks de censuur (of misschien dankzij de opstandigheid die er het gevolg van was) - onder het communisme was. Theaters maken moeilijke tijden door; filmproducties staan op een veel lager niveau dan in de tijd van de meesterwerken van Andrzej Wajda en Krzysztof Zanussi; je vraagt je af wanneer het laatste goede boek is verschenen. Er blijft natuurlijk, vooral op het gebied van de muziek, nog wel hier en daar een culturele oase bestaan die tegen weer en wind in strijdt, zoals bijvoorbeeld de Kameropera van Warschau. Maar wat doet dat ertoe: het consigne is geld verdienen, zo snel mogelijk en met alle middelen. Het ene materialisme heeft plaats gemaakt voor het andere, en het materialisme van het almachtige geld maakt geen gunstigere indruk dan het dialectische materialisme van vroeger.

Wat was de oppositie geweldig onder het communisme! Wat was Solidariteit inspirerend! Wie het strijdende Polen heeft meegemaakt, herkent het niet meer. Een Amerikaanse vriend, die vijftien jaar geleden een functie bekleedde in Warschau en is teruggekomen als adviseur bij de ambassade, doet zijn beklag: 'Ik wilde terug naar dat land waar men hele nachten kon discussiëren met boeiende intellectuelen, maar in dit Polen heeft niemand nog ergens tijd voor, alles draait om winst maken, op elke straathoek vind je een McDonald's: het is een Amerika van de armen!'
Natuurlijk heeft niet iedereen het slecht. Tien tot vijftien procent van de mensen heeft een goed, en soms een heel goed leven. Een hoogleraar mag dan 600 euro verdienen, een president-directeur ontvangt evenveel of meer dan zijn ambtgenoot in het Westen. Alles dient de belangen van deze geld-'elite'. Men verkondigt het neoliberalisme, maar de staat is niet verdwenen: in plaats van zich te bekommeren om de allerarmsten heeft de staat zich in dienst gesteld van de bedrijven en de rijken (belastingvrijstelling voor bedrijven, belastingvermindering voor de rijken, verkwisting van openbaar bezit ter verrijking van de particuliere sector). Het omgekeerde van Robin Hood...
De uitnemende socioloog Jadwiga Staniszkis spreekt van een 'staatskapitalisme'. Veel ex-directeuren van communistische bedrijven staan tegenwoordig aan het hoofd van vennootschappen met beperkte aansprakelijkheid. De hoge heren van het voormalige regime komen er goed vanaf: ze hebben tweederde van de nieuwe business en de helft van het overheidsapparaat in hun macht. Ze kunnen het trouwens heel goed vinden met de voormalige leiders van de oppositie, die zelf ook snel rijk zijn geworden. Ze delen onderling winstgevende openbare transacties. De nieuwe nomenklatoera houdt elkaar de hand boven het hoofd.
Weinig leidinggevende figuren ontsnappen aan de heersende amoraliteit en corruptie. Er wordt bijna geen enkele transactie afgesloten zonder dat degenen die ertoe beslissen hun deel van de buit incasseren. De wetten die geacht worden dit tegen te gaan, worden ontdoken zonder dat iemand er iets van zegt. Een ondernemer uit het zuidwesten van het land, aan wie we vroegen wat hij ging doen na de invoering van nieuwe wetten betreffende de doorzichtigheid van aanbestedingen bij openbare transacties, keek ons verbijsterd aan en barstte toen in lachen uit: 'Waar hebt u het over? We zijn daar met drie serieuze bedrijven in dat gebied, we verdelen onderling de transacties en betalen gezamenlijk de rechthebbende, aanbestedingen bij inschrijving zijn natuurlijk puur "nep"'. Corruptie is op alle niveaus aan de orde, zozeer dat je van een gemeentehuis geen enkel document meer binnen een redelijke termijn kunt krijgen zonder de daarvoor verantwoordelijke ambtenaar te betalen. Een krant publiceerde zelfs onlangs zonder enige consequentie de prijzen die scheidsrechters kosten bij voetbalwedstrijden en die hoger zijn wanneer je in een andere divisie komt.
De decentralisatie is een ramp gebleken: door decentralisatie is er een groot aantal locale maffia's ontstaan die hun territorium stelselmatig uitbuiten. Zoals blijkt uit de rijkdom die in een paar jaar tijd is vergaard door de meesten van de lokale afgevaardigden... De directeur van een public-relationsbureau die van de Europese Unie de opdracht had gekregen om - vrij van alle kosten - een project op touw te zetten waarmee gemeentebesturen de doorzichtigheid en de banden met de burgers konden verbeteren, klaagde dat hij geen steden kon vinden die daarin geïnteresseerd waren...

De Rechtsstaat blijft een illusie. Justitie schijnt vaak voor de gangster te kiezen in plaats van voor het slachtoffer. Trouwens, door de traagheid van justitie kun je beter een poging doen zaken in der minne te schikken, zelfs via bemiddeling van de maffia, dan dat je probeert voor je rechten op te komen. De liberale jungle is er niet voor niets, wie er de middelen toe heeft kan toestemming krijgen om wat dan ook te doen, zelfs midden in een nationaal park een betonnen paleis bouwen!
Het Westen heeft ruimschoots bijgedragen tot deze wantoestand. In 1990 vertelde een westerse, hooggeplaatste persoon: 'Solidariteit was heel aardig als oorlogstuig tegen het communisme, maar laten we serieus zijn, het is nu niet meer de tijd om te praten over sociale rechtvaardigheid en vakbondsparticipatie!' Het internationale kapitaal heeft zichzelf Polen 'cadeau gedaan'. Alle bedrijven die iets voorstelden, zijn opgekocht, waarbij de Poolse functionarissen maar wat blij waren dat ze de gaten in het budget konden vullen met inkomsten uit de privatisering.
Dankzij deze privatisering heeft Polen enige tijd valse hoop gewekt - in de westerse pers sprak men zelfs van een 'mirakel'. Maar de bron is opgedroogd. Intussen hebben westerse bedrijven de controle over bijna het gehele bankwezen, tweederde van de ondernemingen en het belangrijkste deel van de media. Wat blijft er nog over van Polen, een land dat is verkwanseld, en niet eens aan de hoogste bieder?

Wat zich achter de schermen afspeelt, is dat de groei met een procent is gedaald, dat handel en budget een steeds dramatischer tekort laten zien en dat het werkloosheidscijfer de twintig procent nadert. De helft van de gezinnen leeft op het niveau van het bestaansminimum of eronder. De boeren verkommeren; gepensioneerden zwerven over straat waar ze in het huisafval kunnen wroeten. Alweer openbaart zich het neoliberale bankroet: het heeft geen enkele zin alle voordelen aan de rijken en aan bedrijven te geven als je de levensomstandigheden van het merendeel van de mensen niet verbetert en als je dus geen markt creëert die de economie stimuleert. Uiteindelijk moeten de producenten er zelf voor opdraaien.
De staat heeft geen geld. Het kan ook niet anders, aangezien de staat is opgesoupeerd. Dus worden voortdurend de sociale rechten beperkt, de ziektekostendekking en de werkloosheidsuitkeringen. De eerste beslissingen die de nieuwe 'linkse' regering nam, gingen precies in die richting. Aangezien men aan de rijken schenkt, moet men wel bezuinigen op de armen! Elke regering - of ze nu verbonden was met Solidariteit of met het postcommunistische links - voert al elf jaar lang deze politiek. Aan de macht komen betekent niet van politiek veranderen, maar meedoen als er wat te halen valt.
Regeringen en politieke leiders van alle kanten (op enkele uitzonderingen na) leggen zich erbij neer. Oud-communisten aan kop: gewend als ze vroeger waren om de bevelen van het Kremlin uit te voeren, kost het hun nu geen moeite gehoor te geven aan de oekazen van de Wereldbank. Het principe is nauwelijks veranderd, maar deze keer valt er geld te verdienen. Van de media hebben ze niets te vrezen: die vinden alles goed - zoals de adjunct-hoofdredacteur van een groot weekblad die onlangs de tegenstanders van het neoliberalisme 'analfabeten' noemde, of de krant die de deelnemers aan de bijeenkomst in Porto Alegre voor 'hooligans' en 'homo's' uitmaakte.

Wat op lange termijn het kwalijkste is, is dat al die regeringen de budgettaire uitgaven voor onderwijs, onderzoek, cultuur en gezondheid tot een minimum hebben beperkt. Voor de gevolgen daarvan zal men over tien jaar moeten boeten en dat zal een grote ontgoocheling worden. Nu al vluchten alle wetenschappelijk onderzoekers als ze de kans krijgen naar het buitenland, meer dan onder het communisme. Een jonge 'manager' die voor een westerse firma werkt, vertrouwde ons toe: 'Waarom zouden we geld moeten uitgeven voor onderzoek en onderwijs? We hebben geen onderzoekers nodig: geavanceerde technologie wordt ons geleverd door westerse bedrijven die in ons land investeren; wat wij nodig hebben, is tien procent briljante managers en een grote hoeveelheid matig betaalde arbeiders, zodat bedrijven uit het Westen hierheen komen.'
Volgens een recente peiling is 56 procent van de Polen van mening dat de jaren zeventig de beste naoorlogse jaren waren; slechts 20 procent noemt de huidige tijd. In feite is het neoliberale materialisme in Polen even tragisch mislukt als het communistische materialisme. Professor Jozefina Hrynkiewicz, rector magnificus van de Economische Hogeschool en humaniste schrijft: 'De liberale gedachte is evenals de socialistische gedachte een utopisch denkbeeld. De klok terugzetten na het verwerkelijken van sociale utopieën komt het land duur te staan. Polen ondervindt op het ogenblik wat het kost om afstand te doen van de socialistische utopie. Dat heeft ons jammer genoeg niet behoed voor de liberale utopie, die even schadelijk is.' De keizer is naakt. Men heeft de revolutie van Solidariteit verraden, waarbij Polen toch vooraan stond bij het zoeken naar een nieuwe politiek en een nieuwe economie, gebaseerd op morele en spirituele waarden.

De kerk zelf, traditioneel een waarborg voor wat Pools is, ontkomt ook niet aan de neoliberale malaise. De kerk lijkt ver verwijderd van het engagement van Johannes Paulus II, die tijdens zijn recente bezoek heeft bevestigd dat hij, na ertoe bijgedragen te hebben het monster van het communisme te verslaan, van plan was zijn laatste jaren te wijden aan de strijd tegen het gedrocht van het neoliberale kapitalisme, de andere kant van dezelfde materialistische medaille. We moeten, heeft hij tegen zijn landgenoten gezegd, een programma opstellen dat is gebaseerd op barmhartigheid, sociale rechtvaardigheid en solidariteit. 'Ik weet,' zei hij, 'dat velen kritisch kijken naar een systeem dat probeert de wereld te veroveren en dat is geïnspireerd op een materialistische kijk op de mens. Juist op het tijdstip waarop, ook in ons land, steeds luidruchtiger propaganda wordt gemaakt voor liberalisme dat vrijheid zonder waarheid of verantwoordelijkheid betekent.' En dan wijst de paus er nog maar eens op dat de kerk zich vóór alles moet bekommeren om 'mensen met een werkloosheidsuitkering, mensen die in steeds grotere armoede leven, zonder vooruitzicht op verbetering van hun lot of dat van hun kinderen.' Helaas, vertelde ons aartsbisschop Jozef Kowalczyk, apostolisch nuntius, 'begrijpt zelfs binnen het Poolse episcopaat niet iedereen de boodschap van de paus.'
Waar moet men zich dan aan vasthouden? De laatste tijd is men geneigd te geloven dat met de toetreding tot de Europese Unie alle problemen zouden worden opgelost. Maar wat moet een land dat zo ontredderd is in deze Unie beginnen? De Poolse leiders proberen met alle geweld meer Europese fondsen te bemachtigen, maar het lukt hun niet de fondsen die hun al zijn toegekend te gebruiken: van 1 miljard euro is er minder dan de helft geïnvesteerd.
Overigens, de toetreding van dit bloedeloze Polen zou voor de Unie wel eens een minder prettig cadeautje kunnen betekenen. Niet alleen vanwege de nieuwe problemen die het land met name voor de Franse boeren zal opleveren, maar ook omdat dit land, met zijn simplistische pro-Amerikaanse gezindheid, binnen de Unie graag het Trojaanse paard van Washington wil zijn. Sommigen komen rechtstreeks voor hun mening uit, zoals Leszek Balcerowicz, president van de Nationale Bank, die onlangs beweerde dat Polen moest toetreden tot de Unie, ook al vond hij zelf het Europese model nog een beetje te sociaal en dus duidelijk inferieur aan het keiharde Amerikaanse model!
Dit verkwanselde, gecorrumpeerde, aan het buitenland verkochte land is Polen niet. De belangrijke slogan van Solidariteit in 1980 luidde: 'Laat Polen Polen zijn!' Deze slogan is nog steeds actueel. Er begint al actie te komen. Je hoeft maar naar de staalfabrieken en de mijnen te gaan of naar bijeenkomsten van werklozen in de kleine steden, of je beseft dat het vuur onder de as smeult. De vlam van Solidariteit zal opnieuw branden. Dit land is niet dood. Binnenkort zal Polen het neoliberalisme verwerpen zoals het dat ook met het communisme heeft gedaan en zal het een politiek en een economie opbouwen die gebaseerd zijn op respect voor de mens, in sociale waardigheid en rechtvaardigheid. Polen zal ons nog verbaasd doen staan en weer een voorbeeld en bron van inspiratie worden.

Tools: Bespreken | Email | Print | RSS | Nieuwsbrief
Save/Share:

Comments