Email   Print

Gezondheid en omgeving

Isolement is een risicofactor voor ziekte en vroegtijdige dood. Chris Stewart-Patterson over de rol die de sociale omgeving speelt bij individuele gezondheid.

Het lijkt erop dat het altijd weer om hetzelfde gaat: de mensen die je kent. De mensen met wie je bent opgegroeid, de mensen in je omgeving, de mensen met wie je oud wordt - ze hebben allemaal een enorme invloed op je welzijn en op je kans om later ziek te worden. De gemeenschap vormt de omgeving waarin je ideeën, mentaliteit en gedrag vorm krijgen. Tot die omgeving behoren ook de buurt waarin je woont en de bijbehorende sociale factoren, zoals gewelddadigheid, werkloosheid en toegankelijkheid van gezondheidszorg.
Uit recent onderzoek blijkt dat isolement, het tegendeel van ondersteuning, een belangrijke risicofactor is voor ziekte en voortijdige dood. Weliswaar wordt in de dagelijkse medische praktijk geen rekening gehouden met de effecten van een geïsoleerd bestaan, maar publieke figuren met kennis van zaken en het hart op de juiste plaats houden zich er wel mee bezig. Moeder Theresa heeft eens opgemerkt dat 'eenzaamheid de melaatsheid van het Westen is', en daarbij doelde ze op de nare aspecten van een geïsoleerd leven in de moderne maatschappij. Dr. Dean Ornish, voorvechter van verandering van levensstijl en goede gezondheid, kwam tot de conclusie dat sociale steun een van de belangrijkste positieve invloeden op de gezondheid vormt die we kennen.
Maar niet alleen steun of isolement hebben gevolgen voor de gezondheid. Uit de omringende cultuur krijgt iedereen ideeën over gezondheid mee die het welzijn beïnvloeden. Uit een recent onderzoek blijkt dat oudere Chinezen vaker sterven op dagen die volgens hen een ongeluksdatum dragen. Uit ander onderzoek blijkt dat joden zelden vlak voor of op een religieuze feestdag overlijden.
De cultuur bepaalt ook hoe iemand over ziekte en pijn praat. Als arts weet ik dat ik bij patiënten uit bepaalde culturen erg lang moet doorvragen om erachter te komen hoe ziek de persoon in kwestie nu eigenlijk is, terwijl ik bij anderen meteen weet hoe ernstig het is zodra ik de onderzoekskamer binnenkom. Als er geen rekening wordt gehouden met culturele verschillen kan de eerste diagnose verkeerd gesteld worden, wat het behandelingsresultaat nadelig kan beïnvloeden.
Een dergelijke 'socialisering van symptomen' doet zich net zo goed voor bij de verschillende geslachten: een man verwoordt de symptomen van een en dezelfde ziekte anders dan een vrouw. Een vrouw met een hartaanval noemt soms andere symptomen dan de klassieke pijn op de borst waar mannen meestal over klagen. Vooral oudere vrouwen kunnen met vage klachten komen als 'zich niet lekker voelen' of onduidelijke maagpijn. Overdreven stoïcijnse mannen kunnen met een niet gediagnosticeerde hartaanval blijven rondlopen omdat ze ontkennen pijn op de borst te hebben en hun pijn toeschrijven aan buikklachten.
Ook sociaal-economische factoren spelen een rol. Wie arm geboren is in Noord-Amerika zal vaker roken, minder bewegen, te dik zijn en ongezond eten. Deze gewoonten leiden weer tot een hele rits ziekten die door de levensstijl worden veroorzaakt: hartaanvallen, infarcten, suikerziekte en bepaalde vormen van kanker. Wie arm is zal ook eerder een gewelddadige dood sterven, zal minder toegang hebben tot medische zorg en eerder aan een klinische depressie lijden. Betere leefgewoonten verminderen de kans op chronische ziekten, ongeacht de sociaal-economische positie. Maar zonder goede gezondheidszorg zullen veel in de marge van de maatschappij levende mensen hun leefwijze niet kunnen veranderen. Ze hebben het veel te druk om de eindjes aan elkaar te knopen.
De duurzaamste sociale factoren voor de gezondheid zijn waarschijnlijk de persoonlijke contacten binnen de oorspronkelijke familie. In die omgeving wordt een mens blootgesteld aan talloze positieve en negatieve ontwikkelingsfactoren. Onze ouders en broers en zusters zijn meestal een bron van liefde en steun, maar wie in zijn jeugd te maken heeft gehad met een ernstig ontwricht gezinsleven kan daar levenslang de gevolgen van voelen. Seksueel misbruik, lichamelijk geweld en verwaarlozing vergroten de kans op depressie, chronisch verdriet en ziekte later in het leven. Je kunt zulke factoren uit het verleden terugroepen en onder ogen zien, maar ze worden zelden herkend als factoren die bijdragen aan iemands latere gezondheidstoestand.
De werkplek vormt de sociale omgeving waarin veel mensen een derde of meer van hun wakende leven doorbrengen. Vijfentwintig procent van de werkenden wijzen de werkplek als stressfactor aan, vanwege conflicten, hoge eisen of gebrek aan invloed. Als het om sterke factoren gaat die lang van kracht blijven, kunnen ze leiden tot psychiatrische ziekten als depressie. Uit voorlopig onderzoek blijkt een verband met hartkwalen bij banen die uitzonderlijk veel stress opleveren, maar er is een andere kant aan de medaille: de positieve aspecten van werk kunnen bijdragen aan een algeheel gevoel van welzijn. Onvrijwillige werkeloosheid wordt in verband gebracht met depressie en langdurige ziekte.
In de ruimste definitie van sociale steun kunnen we ook onzichtbare wezens betrekken. Er zijn mensen die zich enorm gesteund voelen door een onzichtbare gemeenschap van geesten, deva's, voorouders of engelen. Ze voelen een concrete aanwezigheid in hun leven of voelen zich met deze spirituele entiteiten verbonden, vaak via gebeden of rituelen. In wezen zijn ze nooit alleen. Uit onderzoek blijkt dat deze mensen vaak gelukkiger en gezonder zijn, misschien wel voor een deel omdat ze zich nooit alleen voelen.
Voor welzijn is veel meer nodig dan alleen goede voeding en beweging. Cultiveer je vriendschappen en familiebanden en blijf in contact met de positieve aspecten van je omgeving. Als je diepe emotionele littekens uit het verleden hebt houd dan rekening met de mogelijke gevolgen ervan en probeer er overheen te komen. Daarbij is vaak hulp nodig. Als je er geen moeite mee hebt in onzichtbare wezens te geloven, vraag dan om hulp en steun. Kijk eens kritisch naar je sociale omgeving. Is die ondersteunend of ongezond? De kleinste eenheid van gezondheid is namelijk de omgeving.