Email   Print

Trommelen voor harmonie

Met het muzikale Ngoma krijgen nieuwkomers in Afrikaanse gemeenschappen een spirituele inburgering. Een voorbeeld voor het Nederlandse integratiebeleid?

Inwoners van het zuiden van Afrika zijn er al lang van doordrongen, dat het buitensluiten van anderen zich uiteindelijk tegen je keert. Iedereen heeft immers met elkaar te maken. Niet alleen in de zichtbare werkelijkheid, maar zeker ook in de spirituele wereld. Met de rituelen van Ngoma versterken ze hun communicatie met ‘het onzichtbare’. Dat zorgt voor genezing, verzoening, voorspoed en persoonlijke groei. En voor ‘spirituele inburgering’.
Ngoma (‘goma’ betekent drum) is een verzamelnaam voor rituelen in zuidelijk Afrika, waarbij vooral ritme een grote rol speelt. Door trommelen, dansen en zingen raken de mensen in extase, de juiste gemoedstoestand om te kunnen communiceren met ‘de andere kant’: de wereld van geesten van voorouders, van goden en krachten.
Rijk van Dijk, als antropoloog verbonden aan de Universiteit van Leiden, deed uitgebreid onderzoek naar de cultus. Hij schetst het beeld van de Afrikanen die leven in twee realiteiten: de zichtbare en de onzichtbare. In de zichtbare wereld hebben ze sociale relaties, maar gelijktijdig hebben ze relaties met onzichtbare krachten. En die zijn minstens zo belangrijk.
Het onzichtbare bestaat uit een pantheon van geesten van voorouders, goden en krachten, die verschillende gedaanten kunnen aannemen. Ze zijn ambivalent – zowel goed als kwaad – en daarom moet je moeite doen om hen gunstig te stemmen en ze ten goede te laten keren. Wie met een bepaald persoon te maken krijgt, heeft ook te maken met zijn spirituele wereld. Daarom is het belangrijk niet alleen met een aards persoon op goede voet te staan, maar ook met zijn onzichtbare wereld.
Met Ngoma wordt de communicatie met de spirituele wereld versterkt. Het is een groeiproces, waarbij je vaardigheden leert de communicatie te verbeteren, vanuit een beperkt naar een ruimer spectrum. Ngoma wordt op verschillende niveaus toegepast. Op het persoonlijke vlak wordt het gebruikt bij genezing van ziektes of het voorkomen van tegenspoed, die in hun beleving het gevolg is van disharmonie tussen de zichtbare en onzichtbare wereld. Daarnaast zijn er initiatierituelen, bijvoorbeeld bij pubers, om een bepaalde groep tot wasdom te brengen. En bij de installatie van lokale volkshoofden wordt Ngoma aangewend om ervoor te zorgen dat de leider en zijn spirituele wereld zich ten gunste van de bevolking gedragen.
Uit Rwanda zijn voorbeelden bekend van Ngoma-rituelen die werden gebruikt als detraumatisering na de massaslachtingen. De achtergrond daarbij was dat de spirituele wereld volgens de Afrikanen behoorlijk in de war zou zijn, doordat er ineens veel geesten van vermoorde mensen bijkwamen. De rituelen waren erop gericht repercussies vanuit de geesteswereld te voorkomen, de relatie te herstellen en de orde te herschikken.

Maar het gebruik gaat nog verder. Rijk van Dijk beschrijft met co-auteurs in het boek The Quest for Fruition Through Ngoma een situatie in Zimbabwe, waar de rituelen worden toegepast als een soort spirituele inburgering van nieuwkomers. In Zimbabwe is niet alleen sprake van migratie van platteland naar stad, maar ook van het ene stuk platteland naar een ander stuk. Daar krijgt de nieuwkomer te maken met de oorspronkelijke bewoners. In die nieuwe samenleving moet hij zich een plek verwerven. Dat gebeurt niet alleen door het aangaan van sociale relaties, maar ook door Ngoma-rituelen waarbij de oorspronkelijke bewoners hun eigen spirituele wereld afstemmen op die van de nieuwkomer.
Met de migrant zijn er nieuwe geesten en krachten bijgekomen, en dus is een herschikking van de spirituele orde nodig. De Afrikanen beschouwen niet zichzélf, maar de goden en krachten als bezitters van de grond en houden hen ook verantwoordelijk voor de vruchtbaarheid van het land. Met de Ngoma-rituelen vragen bewoners en migrant toestemming om de nieuwkomer toe te laten, zodat de vruchtbaarheid niet in gevaar komt.
De lokale leider heeft de morele verantwoordelijkheid de nieuwkomers een plekje in de samenleving te geven. Tijdens het ritueel wordt er geofferd, om de geesten ‘spiritueel voedsel’ te bieden, en ze worden toegezongen dat ze belangrijk zijn. Zo worden de geesten gemaskeerd, zodat die bereid zijn de historische verhoudingen te herschikken en de nieuwe op te nemen. De inburgering vergt niet alleen inspanning van de nieuwkomer, maar ook van de oorspronkelijke bewoners. Zo blijft de harmonie in stand.
De rituelen rond Ngoma hebben een belangrijk grondbeginsel: ze gaan uit van leven en denken in ‘wij’. Ngoma staat daarin niet alleen. Indianentradities bijvoorbeeld kennen hetzelfde grondbeginsel. Gebeden van Indianen kunnen beginnen met een zinsnede als ‘Al mijn relaties’. De relatie tussen familieleden vormt de basis voor een gezonde gemeenschap; ze omvat de buurt, het dorp, het volk en het land. Ook de Kelten, Saksen en Juten hadden allemaal rituelen op basis van het ‘wij in relatie tot’.
De toepassing van Ngoma als vorm van inburgering staat onder druk vanwege de grote stroom vluchtelingen in Afrika, vanwege honger of oorlog. De aantallen zijn te groot om de rituelen vol te houden. Daarnaast is een tegenbeweging in opkomst, het Pentecostelisme, die weinig moet hebben van de traditionele rituelen. Deze Afrikaanse variant van de Pinksterbeweging is de afgelopen twintig jaar sterk gegroeid en is in sommige landen een politiek-economische factor van betekenis geworden. Anders dan de missionarissen, die Ngoma afdeden als bijgeloof, erkennen de Pentecostelisten het bestaan van de spirituele wereld. Maar ze schetsen haar als iets kwaads en demonisch waarvan je je moet distantiëren. Ze presenteren God als een superieure geest die boven alle anderen staat. In tegenstelling tot Ngoma, waarbij andermans geluk van invloed is voor je eigen welzijn, is het Pentecostelisme meer op het individu gericht. Veel aanhangers, met name woonachtig in de steden, zijn meer geïnteresseerd in persoonlijk geluk en rijkdom dan in collectieve welvaart.
Het individu lijkt wellicht bij het Pentecostelisme gebaat, de samenleving als geheel niet. En dat zal zich uiteindelijk ook tegen het individu keren. De beoefenaars van Ngoma weten al lang dat het zo werkt.