Email   Print

Razende sulletjes

Geweld is verkeerd, wordt kinderen aangeleerd. Agressieve videospelletjes en tekenfilms zijn verderfelijk, luidt - vaak indirect - de boodschap van goedbedoelende ouders. Maar razernij hoort bij elk leven. Als we onze kinderen proberen af te schermen van hun eigen gevoelens en fantasieën, houden we ze niet weg bij geweld, maar bij daadkracht en zelfvervulling.

Als dertienjarige was ik eenzaam en angstig. Mijn goedbedoelende, progressieve ouders, beiden leraar Engels, hadden me geleerd dat geweld iets verkeerds was, dat je je woede de baas moest blijven en dat samenwerken altijd beter was dan confrontatie. Dus stopte ik mijn diepste angsten en verlangens weg achter het masker van het brave jongetje. Ik was bang om net als mijn leeftijdsgenootjes met vallen en opstaan de puberteit in de stormen, dus trok ik me terug in passief gedrag en eenzaamheid. Mijn ouders vertrouwden de gewelddadige wereld eind jaren zestig niet, en trokken een muur op tussen mij en de minder verfijnde aspecten van de populaire cultuur. The Incredible Hulk ramde daar dwars doorheen.
Een van haar leerlingen had mijn moeder ervan overtuigd dat de strips van de Hulk ondanks hun op het oog kinderlijke en gewelddadige karakter een nobele boodschap van pacifisme en tolerantie uitdroegen. Mijn moeder leende er toen een stel, met het idee dat ze goed voor me waren. En dat waren ze ook. Maar niet omdat ze de nobele boodschap van goedertierenheid verspreidden. Ze waren goed voor me, omdat ze kinderlijk waren. En gewelddadig.

De Hulk greep mij bij mijn lurven en gaf me de vrijheid. Te veel spieren, te weinig manieren, halfnaakt en halfgaar, razend tegen een verschrikte wereld die hem verkeerd begreep en vervolgde. Ineens had ik een alter ego waarop ik mijn onderdrukte razernij en diep verstopte machtswellust kon projecteren. Een alter ego dat niet terugschrok voor zijn verlangens en de afkeer die de wereld van hem had, dat in zijn handelen geen twijfel kende en doortastend was. 'Dreumes, mee met Hulk!' brulde mijn alter ego en ik ging. Zo kwam ik nieuwe vriendjes tegen, ook gevoelige sulletjes die hun eigen innerlijke oermens moesten vinden. En nam ik aan de hand van de Hulk de arrogante, kwetsbare, uiterst heldhaftige beslissing om schrijver te worden.
Ik heb hem uiteindelijk achter me gelaten, maar eenmaal in de dertig was ik wel schrijver van actiefilms en stripverhalen. Ik schreef een paar verhalen voor de Hulk en heb de geniale sulletjes ontmoet die hem hebben bedacht. Ik heb mijn eigen verzinsels zien eindigen als actieheld, stripfiguur en als computerspelletjes. Ik heb gepraat met kinderen die mijn verhalen hadden gelezen. En steeds gebeurde hetzelfde, los van generaties, sekse en etnische afkomst: we kunnen onze emotionele knoop ontwarren door ons te verliezen in een gewelddadig verhaal. We kunnen het meest angstaanjagende en hartstochtelijk ontkende deel van onze psyche integreren en tot vollere gewaarwording van onszelf komen met behulp van fantasieën over bovenmenselijke vormen van strijd en verwoesting.
Ik heb mijn zoon dezelfde verhalen zien uitbeelden - zich zien omtoveren tot een bloeddorstige dinosaurus om moed te verzamelen voor de stap naar de kleuterschool, een Power Ranger om de sociale wedijver in de peuterspeelzaal de baas te blijven. In groep 1 klommen zijn vriendjes voortdurend in een boom bij de school. Hijzelf was te bang: om te vallen, bang van de duizendpoten die op de bast rondkropen, van scherpe takken en om door zijn vrienden uitgelachen te worden. Ik nam zijn eigen fantasieën als uitgangspunt en las hem voor uit oude stripverhalen van Tarzan, tjokvol vechtpartijen en schitterend van de flitsende messen. Twee weken lang leefde hij binnen die plaatjes. Toen legde hij ze opzij. En klom in die boom.
Toch hoor ik sociaalpsychologen voortdurend beweren, zeker na de recente golf van schietpartijen op scholen, dat gewelddadige verhalen schadelijk zijn voor kinderen. Ik hoor leraren ouders smeken om hun kinderen weg te houden van de 'wegwerpcultuur'. Ik hoorde een door schuld gekwelde vriendin met een zoon die dol is op Pokemon jammeren, dat ze 'zo'n slechte moeder is geworden die haar kind cornflakes met suiker voert en naar tekenfilms laat kijken!'
Dus heb ik maar wat onderzoek gedaan.

Ik kwam tot de ontdekking dat elk aspect van zelfs het meest platte verhaal uit de vermaakscultuur iets kan bijdragen aan de ontwikkeling van een kind. Doen alsof je over bovenmenselijke krachten beschikt, helpt kinderen om het gevoel van machteloosheid te overwinnen dat zo onlosmakelijk hoort bij jong en klein zijn. Het concept van de dubbele identiteit, dat de kern vormt van veel verhalen rond superhelden, helpt kinderen om de tegenstrijdigheid te beheersen tussen de innerlijke en de publieke persona, als ze de eerste stadia van hun leven als sociaal wezen doorlopen. Door zich met een opstandige of zelfs destructieve held te identificeren, leren kinderen om tegenwicht te bieden aan de hedendaagse cultuur die angst cultiveert en afhankelijkheid aanleert.
Op het meest elementaire niveau verleent wat ik 'creatief geweld' noem - tekenfilms vol dreunen en knallen, bloederige videospelletjes, karate op het speelplein, speelgoedgeweren - kinderen een werktuig om hun razernij een plaats te geven. Alle kinderen voelen soms razernij. Zelfs de liefste en best opgevoede exemplaren, zelfs die ouders die hoogdravende literaire tijdschriften lezen, voelen soms razernij. De wereld is onbeheersbaar en onbegrijpelijk.
Het is een afschrikwekkende en tot razernij stemmende taak om er greep op te krijgen. Razernij kan als emotie energie geven en ons een scheut moed schenken die ons grotere bedreigingen het hoofd doet bieden en de touwtjes beter in handen laat nemen dan we ooit voor mogelijk hadden gehouden. Maar razernij is tegelijk de emotie die in onze cultuur het meest wordt gewantrouwd en gevreesd. Door zich te verliezen in denkbeeldige gevechten en door identificatie met een gewelddadige hoofdrolspeler maken kinderen contact met de razernij die ze hebben weggestopt, gaan daar minder angst voor voelen en zijn dan beter in staat om er gebruik van te maken als het leven dat vereist.

Natuurlijk heeft geweld als vermaak sommige mensen geïnspireerd tot het plegen van echt geweld. Maar ik twijfel er geen moment aan, dat er tegenover elk slachtoffer honderden mensen staan die erdoor geholpen zijn en dat het ons nog veel beter kan helpen als we er gebruik van leren maken. Onze angst voor 'agressieve jongeren' is niet op feiten gebaseerd en die angst kan meer kwaad aanrichten dan de werkelijkheid. We doen alsof het onze grootste opdracht is om te voorkomen dat onze kinderen opgroeien als moordlustige vechtjassen - maar bij de kinderen van vandaag is de kans veel groter dat ze te passief blijven, met te veel innerlijke twijfel, veel te makkelijk te sturen.
We geven onze kinderen op wel honderd verschillende manieren de boodschap mee dat hun zucht naar denkbeeldige vuurgevechten en symbolische doodslag fout is, of althans gevaarlijk. Ook al pleiten we niet voor censuur en verbieden we het spelletje Mortal Kombat niet, toch jammeren we waar de kinderen bij zijn tegen andere ouders over het 'afschuwelijke geweld' in het amusement waar kinderen dol op zijn. We zeggen tegen onze kinderen dat heftige stoeipartijen niet aardig zijn, of we dringen ze een speelpop met goede sociale eigenschappen op, ten koste van hun monsterlijke actiehelden. Zelfs in de meest vooruitstrevende gezinnen, waarin we de kinderen zo vol ijver laten voelen wat ze voelen, vervangen we het ruwe materiaal van hun allesverwoestende fantasieën zo snel mogelijk door een diepzinnig gesprek. Al doende riskeren we zo, dat we hen in verwarring brengen over hun natuurlijke agressie, net als de Victorianen hun kinderen in verwarring brachten over hun seksualiteit. Als we onze kinderen proberen af te schermen van hun eigen gevoelens en fantasieën, houden we ze niet weg bij geweld, maar bij daadkracht en zelfvervulling.