Email   Print

Pen en papier

Boekbespreking.

Goddank bestond een eeuw geleden nog geen e-mail. Dan was ons nooit de prachtige correspondentie nagelaten die de Duitse dichter Rainer Maria Rilke voerde met de jonge dichter Kappus aan het begin van de vorige eeuw. 'Mijn beste Kappus,' schrijft Rilke, 'zoals je ziet heb ik je sonnet overgeschreven. Ik geef u deze kopie, omdat ik weet dat het belangrijk is en vol nieuwe ervaring om eigen werk in andermans handschrift terug te zien. Lees de versregels alsof het andermans versregels zijn, en u zult diep in uzelf voelen hoezeer het de uwe zijn.' Dit soort ervaringen zal een reply-knop ons niet snel geven. De brieven waarop hij antwoordde, zijn niet bewaard gebleven. Het zullen twijfels en vragen over de kunst, het leven, de eenzaamheid en de liefde, zijn geweest die Kappus aan Rilke voorlegde. 'Laat uw oordelen rustig en ongestoord tot ontwikkeling komen', raadt Rilke aan over het schrijverschap. 'Een ontwikkeling die, zoals iedere vooruitgang, diep van binnenuit moet komen en door niets kan worden opgejaagd of bespoedigd. Alles moet eerst tot wasdom komen en pas daarna worden gebaard. Dan wordt er niet in tijd gemeten. Kunstenaar zijn betekent: niet rekenen en tellen, rijpen als de boom die zijn sappen niet opstuwt en die rustig de voorjaarsstromen doorstaat zonder bang te zijn dat er geen zomer zal volgen.'

De jonge dichter worstelde niet alleen met dichten, zo blijkt. 'De lichamelijke wellust is een zintuiglijke waarneming, zoals het zuivere kijken of het pure gevoel van een mooie vrucht op onze tong; zij is een grote, oneindige ervaring die ons wordt gegeven, een weten van de wereld, de volheid en de luister van alle wetten. En niet dat wij haar deelachtig worden is slecht; slecht is dat vrijwel iedereen die ervaring misbruikt en verspilt.' Met deze woorden probeert Rilke klaarheid te brengen in Kappus' verwarring.

In zijn Brieven aan een jonge dichter - voor het eerst gepu bliceerd in 1929 - geeft Rilke bemoedigende woorden voor een zoekende ziel, voor elke zoekende ziel, omdat ze doorleefd zijn en persoonlijk. Of om het in Rilke's woorden te zeggen: 'Geloof niet dat degene die u probeert te troosten moeiteloos temidden van de eenvoudige en stille woorden leeft waarbij u menigmaal baat vindt. Diens leven is rijk aan droefenis en verdriet en blijft ver bij de woorden ten achter. Maar als het anders was, zou hij die woorden nooit hebben kunnen vinden.' Juist omdat de brieven zo intiem zijn en onpretentieus, zijn ze zo innemend. Dat was nooit gelukt als Rilke er eens voor was gaan zitten om zijn lezers uit te leggen hoe het leven in elkaar steekt. De bundeling brieven is één van Rilke's populairste werken geworden. De grootste verdienste van Kappus was wellicht niet zijn dichtkunst, maar het feit dat hij zijn correspondentie met Rilke heeft behouden voor de eeuwigheid. Leve zijn onderscheidingsvermogen - en zijn pen en papier.