Email   Print

Het gevaar van gezondheidszorg

Medical Nemesis was in 1975 niet het eerste boek waarin Illich zijn visie beschreef, maar het was wel het boek dat hem wereldwijd faam bezorgde. 'briljant aan de kaak gesteld', schreef de Volkskrant en 'oogverblindend knappe analyse', aldus Vrij Nederland meer dan 25 jaar geleden.

Het medisch apparaat is langzamerhand een grote bedreiging van de gezondheid geworden. De invalidiserende werking van de beroepscontrole over de geneeskunde heeft een epidemische omvang aangenomen. Iatrogenesis - zoals deze nieuwe epidemie heet - komt van iatros, het Griekse woord voor 'geneesheer', en genesis, dat 'ontstaan' betekent. Het is gevaarlijk, dat een passief publiek is gaan vertrouwen op oppervlakkige medische schoonmaakbeurten. Maar de crisis in de medische zorg zou de leek in staat kunnen stellen zijn controle over de medische perceptie, classificatie en besluitvorming te herwinnen. Dit zou moeten leiden tot een ontkrachting van de religieuze basisleerstellingen van de moderne medische wetenschap die geïndustrialiseerde samenlevingen, van links tot rechts, thans onderschrijven. Het is de leek - en niet de arts - die de mogelijkheid en de effectieve macht heeft om een eind te maken aan de iatrogenetische epidemie.
De leek zal zelf de competentie moeten verwerven om de invloed van de geneeskunde op de gezondheidszorg af te wegen. Van alle experts uit onze tijd hebben artsen het hoogste niveau van gespecialiseerde incompetentie voor deze dringend noodzakelijke analyse. Het uitbannen van de iatrogene ziekte die de gehele samenleving omvat, is geen beroepstaak, maar een politieke taak. Generaties lang heeft het monopolie van de gezondheidszorg zich ongelimiteerd kunnen uitbreiden en zodoende onze vrijheid met betrekking tot ons eigen lichaam aangetast. De maatschappij heeft de arts het exclusieve recht gegeven te bepalen wat ziekte is, wie ziek is of ziek zou kunnen worden, en wat er met zulke mensen moet worden gedaan. Afwijking is nu slechts 'geoorloofd' als die uiteindelijk medische interpretatie en medisch ingrijpen verdient en rechtvaardigt. De maatschappij die alle burgers bijna onbeperkt laat genieten van wat het medische systeem heeft te bieden, dreigt de omstandigheden te vernietigen die mensen nodig hebben om een leven van voortdurende, autonome gezondmaking te leven. Deze trend moet worden herkend en uiteindelijk worden omgebogen.
De gezondheidszorg is een ziek makende onderneming geworden omdat dat bedrijf menselijk overleven tot product van een technische manipulatie heeft gemaakt. 'Gezondheid' is een alledaags woord waarmee men placht aan te duiden hoe individuen zich voelen. Maar inmiddels is 'gezond' een adjectief geworden om ethische en politieke handelingen te kwalificeren. Een gezondheidspeil kan optimaal zijn als de omgeving zelfstandige, persoonlijke, verantwoordelijke handelingsbekwaamheid stimuleert. En dat peil kan slechts dalen als overleving gaat afhangen van externe regulatie van het menselijk organisme.
Voorbij een bepaald kritisch punt van intensiteit wordt institutionele gezondheidszorg - onverschillig of deze de vorm aanneemt van verzorging, preventie of verbetering - gelijk aan systematische gezondheidsonthouding.
Ingebouwde iatrogenese tast nu alle sociale relaties aan. Vooral in rijke landen heeft het de medische groei een ziek makende omvang aangenomen. Arme landen zullen echter spoedig volgen. De sirene van één ambulance kan een eind maken aan de Samaritaanse houding in een hele Chileense stad. Dit proces, dat ik de 'medicalisering' van het leven noem, verdient een zorgvuldige formulering en erkenning in de politiek. De geneeskunde zou een voornaam doelwit kunnen worden van politieke actie, gericht op een omwenteling in de industriële samenleving. Slechts diegenen die het vermogen hebben herwonnen voor elkaar en voor zichzelf te zorgen en hebben geleerd dit te combineren met afhankelijkheid van de toepassing van de huidige technologie, zullen in staat zijn de industriële productiemethode ook op andere belangrijke gebieden een halt toe te roepen.