Email   Print

De conviviale samenleving

Naast zijn kritiek op de industriële maatschappij presenteert Illich het alternatief van de 'conviviale' samenleving. Een nieuw woord voor een (nog) niet bestaande wereld.

Ik heb de term 'convivialiteit' gekozen om het tegenovergestelde van industriële productiviteit aan te geven. Voor mij betekent het: autonome en creatieve omgang van mensen onder elkaar, en de omgang van mensen met hun omgeving. Dit in tegenstelling tot de geconditioneerde respons van mensen op de eisen die door anderen en door een kunstmatige omgeving aan hen worden gesteld. Ik beschouw convivialiteit als de individuele vrijheid die in persoonlijke wederzijdse afhankelijkheid wordt verwerkelijkt en als zodanig als een intrinsieke ethische waarde. Wanneer de convivialiteit in een maatschappij tot onder een bepaald niveau is gedaald, kan de industriële productiviteit - hoe groot die ook is - nooit de behoeften die zij bij de inwoners van een samenleving schept bevredigen.
Omdat de moderne maatschappij industriële productiviteit veelal verkiest boven conviviale effectiviteit, neemt de ervaring van zinloosheid en vormloosheid toe. De toenemende vraag naar producten is het maatschappelijk proces gaan bepalen. De huidige ontwikkeling kan echter met behulp van moderne wetenschap en technologie worden omgekeerd, waardoor menselijke activiteiten een ongekende effectiviteit krijgen. Deze ommekeer zou de ontplooiing van een levensstijl en een politiek stelsel mogelijk maken die prioriteit geven aan de bescherming en het maximale gebruik van die ene hulpbron die wij allen bezitten: de persoonlijke energie en de persoonlijke beschikking daarover. We kunnen niet langer leven en effectief werken zonder maatschappelijke controlemiddelen over werktuigen en instituties die het recht van wie dan ook op het creatieve gebruik van zijn of haar energie beknotten of ontkennen. Voor dit doel hebben we procedures nodig die garanderen dat controlemiddelen over de werktuigen van de maatschappij worden ingesteld en gehanteerd door middel van politieke actie en niet volgens de beslissingen van experts.
Als alternatief voor de technocratische catastrofe bied ik de visie van een conviviale maatschappij. Een conviviale maatschappij zou het resultaat zijn van sociale maatregelen die ieder lid de meest uitgebreide en vrije beschikking garanderen over de werktuigen van de gemeenschap. Die vrijheid kan alleen worden ingeperkt, als deze ten koste gaat van de gelijke vrijheid van een ander lid. Op het ogenblik wordt de taak van het onder ogen zien van de toekomst veelal overgelaten aan een beroepsélite. Zij dragen hun macht over aan politici die beloven de machinerie op te bouwen die hen die toekomst bezorgt. Zij accepteren een toenemende hoeveelheid machtsniveaus die nodig zouden zijn om een hoge productie te handhaven. De politieke instellingen zelf worden recruteringsmechanismen om ons medeplichtig te maken aan de productiedoelen. Wat juist is, wordt ondergeschikt gemaakt aan wat goed is voor instellingen. Rechtvaardigheid wordt gedegradeerd en krijgt de betekenis: gelijke verdeling van institutionele waren. De autonomie van het individu wordt op onverdraaglijke wijze gedegradeerd door een maatschappij die de grootste voldoening van het grootste aantal definieert als de grootste consumptie van industriële goederen.
Alternatieve politieke regelingen zouden ten doel moeten hebben om alle mensen in staat te stellen het beeld van hun eigen toekomst te bepalen. De nieuwe politiek zou er zich voornamelijk op moeten richten om producten en regels te ontwerpen die de uitoefening van deze persoonlijke vrijheid in de weg staan onmogelijk te maken. De essentiële waarden van een conviviale maatschappij zijn: het voortbestaan, de rechtvaardigheid, en werk dat men zelf bepaalt.
De overgang van onze huidige maatschappij samenleving naar een conviviale productiemethode kan niet worden verwezenlijkt zonder dat het voortbestaan van vele mensen ernstig wordt bedreigd. Op het ogenblik is de verhouding tussen de mensen en hun werktuigen dodelijk ontwricht. Het voortbestaan van Pakistani hangt af van Canadese tarwe en het voortbestaan van New Yorkers hangt af van de wereldomvattende exploitatie van natuurlijke hulpbronnen. Het is niet te vermijden, dat de geboorteweeën van een conviviale wereldmaatschappij voor hongerende Indiërs en hulpeloze New Yorkers ontzettend pijnlijk zullen zijn. De overgang van de huidige productiemethode naar convivialiteit kan opeens inzetten. Maar ter wille van het voortbestaan van velen is het te wensen, dat de overgang niet plotseling optreedt.