Email   Print

Energieslaven

1973 was het jaar van de energiecrisis. De Arabieren draaiden de oliekraan dicht en het Westen werd gedwongen zich te bezinnen op de toekomst van de industriële samenleving. In hetzelfde jaar schreef Ivan Illich een essay waarin hij de 'crisis' een verrassend ander perspectief bood.

Het is de laatste tijd een goed gebruik geworden om te spreken over een dreigende energiecrisis. De profeten van die energiecrisis bevestigen een specifieke visie op de mens. Volgens die visie is de mens voorbestemd tot duurzame afhankelijkheid van slaven, die hij in een moeizaam proces moet leren besturen. Als hij geen menselijke slaven in dienst heeft, heeft hij motoren nodig die het merendeel van zijn werk moeten opknappen. Volgens deze doctrine kan het welzijn van een maatschappij worden afgemeten naar het aantal jaren dat de leden van die maatschappij op school hebben doorgebracht en naar het aantal energieslaven dat zij daardoor hebben leren besturen. In de tegenstrijdige economische ideologieën, die nu in zwang zijn, wordt dit geloof gedeeld. Het wordt bedreigd door de machteloosheid die overal naar boven komt zodra de vraatzuchtige hordes energieslaven een numeriek overwicht op de mens krijgen. De energiecrisis richt de aandacht op het gebrek aan 'voer' voor deze slaven. Ik vraag me af of vrije mensen die slaven wel nodig hebben.
Wat in het algemeen over het hoofd wordt gezien, is dat rechtvaardigheid en energieverbruik maar tot op zekere hoogte gelijktijdig kunnen toenemen. Beneden een bepaalde drempel van energieverbruik per hoofd, leiden motoren tot verbetering van de voorwaarden voor sociale vooruitgang. Boven die drempel gaat groei van het energieverbruik ten koste van de rechtvaardigheid. Een verdere toevloed van energie betekent dan een verminderde spreiding van het beheer over die energie.
In vroegere discussies heb ik aangetoond, dat boven een bepaald niveau van nationaal inkomen de kosten voor controle op de maatschappij dan sneller moeten stijgen dan de totale productie en de belangrijkste institutionele activiteit binnen een economie worden. Zo geldt ook, dat boven een bepaald niveau van gemiddeld energieverbruik per hoofd, het politieke systeem en de culturele samenhang van iedere maatschappij in verval moeten raken. Het is die hoeveelheid, die bepaalt waar de grens ligt voor een rechtvaardige maatschappij.
Een volk kan evenveel schade ondervinden van een al te overmatig energieverbruik als van de calorische inhoud van het genuttigde voedsel. Maar het is veel moeilijker om te bekennen dat men zich schuldig maakt aan een nationale overconsumptie van energie dan aan tot ziekte leidende eetgewoontes. Het energieverbruik per hoofd dat kritiek is voor het maatschappelijk welzijn ligt in een orde van grootte, die ver uitsteekt boven de paardenkrachten, die vier/vijfde van de mensen kennen en een eind onder de energie die de bestuurder van een Volkswagen tot zijn beschikking heeft. De al te overmatige gebruikers beseffen dat evenmin als zij, die te kort komen. Geen van beide groepen is bereid de feiten onder ogen te zien. Voor de primitieve volkeren is het uitbannen van slavernij en gesloof afhankelijk van het invoeren van een passende moderne technologie en voor de rijke landen hangt het vermijden van een nog verschrikkelijker ontaarding af van het daadwerkelijk erkennen van een drempel in het energieverbruik, waarboven technische processen de sociale relaties beginnen voor te schrijven. Calorieën zijn vanuit biologisch en maatschappelijk oogpunt alleen gezond, zolang zij binnen de nauwe marge die genoeg van te veel scheidt blijven.
De energiecrisis kan niet worden overwonnen door meer energie toe te voegen. Zij kan alleen wegsmelten, net als de illusie dat het welzijn afhangt van het aantal energieslaven dat iemand onder beheer heeft. Met het oog hierop is het noodzakelijk om de drempels te identificeren waarboven energie corrumperend werkt, en dat te doen door middel van een politiek proces dat de samenleving op zoek naar grenzen verenigt.
De noodzaak om een politiek onderzoek te doen naar de vraag welke energiehoeveelheden voor een maatschappij de beste zijn, kan duidelijk en beknopt worden geïllustreerd aan de hand van een onderzoek van modern verkeer. De Verenigde Staten stoppen vijfenveertig procent van hun totale energie in voertuigen, om ze te maken en om ze te laten rijden of vliegen. Alleen met het doel om mensen te vervoeren, gebruiken tweehonderdvijftig miljoen Amerikanen meer brandstof dan door dertienhonderd miljoen Chinezen en Indiërs wordt gebruikt voor alle doeleinden. Bijna al die brandstof wordt gebruikt in het ritueel van tijdopslokkende versnelling.
In het verkeer laat energie, die over een specifiek tijdsbestek wordt gebruikt, zich vertalen in snelheid. In dit geval zal de kritieke hoeveelheid een snelheidslimiet blijken te zijn. Overal waar die limiet wordt overschreden, is het basispatroon voor maatschappelijke achteruitgang als gevolg van grote hoeveelheden energieverbruik al gelegd. Zodra een openbaar nutsbedrijf harder gaat dan twintig kilometer per uur, gaat de rechtvaardigheid achteruit en neemt de schaarste aan tijd en ruimte toe. Gemotoriseerde vervoermiddelen monopoliseren het verkeer en blokkeren de voortbeweging op eigen kracht. In ieder westelijk land is het aantal kilometers dat mensen binnen vijftig jaar nadat de eerste spoorweg werd aangelegd, afleggen met een factor honderd gegroeid. Op het moment dat de hoeveelheid geproduceerde energie een bepaalde waarde overschreed, sloten mechanische transformatoren van minerale brandstoffen ons af van het gebruik van onze eigen lichaamsenergie en maakten ons tot gevangenen van vervoermiddelen. De kritieke factor die vervoermiddelen tot een maatschappijvernietigend aspect maakt, is hoge snelheid. Een daadwerkelijke mogelijkheid om te kiezen tussen politieke stelsels en vóór wenselijke sociale relaties is alleen mogelijk waar snelheid wordt ingeperkt. Het komt er op neer,dat een participerende democratie alleen mogelijk is met een laag energieverbruik. En de weg naar productieve sociale relaties moet door vrije mensen worden afgelegd met de snelheid van een fiets.